Қазақша-немісше жəне немісше-қазақша дипломатиялық анықтамалар сөздігі

А

АГГЛОМЕРАЦИЯ – Бір қаланың қоршаған елді мекендерімен бірге алғандағы аумағын білдіреді. Франкфурттағы Майн (ГФР) қаласын алсақ, Бад Хомбург, Ханау жəне Оффенбах қалаларымен қоса осындай бір Аггломерацияны білдіреді.

AGGLOMERATION (A): Ballungsraum; darunter versteht man ein Stadtgebiet mit seinen Umlandgemeinden. Im Fall von Frankfurt kann man z.B. das Rhein-Mainz-Gebiet (Inkl. Bad Homburg, Hanau, und Offenbach) als eine solche Agglomeration bezeichnen.

АГРЕМАН (фр. agrement – келісім) – қабылдаушы мемлекет үкі ме тінің белгілі бір адамды сенім білдіруші мемлекеттің дипломатиялық өкілі ретінде тіркеуге келісімі.

AGREMENT, das (fr. agrement – Einverständnis, Zustimmung) – Zusage der Regierung des Empfangstaates, eine bestimmte Person des Entsendestaates als diplomatischen Vertreter zu akkreditieren.

АГРЕССИЯ – бір елдің егемендігіне, жерінің біртұтастығына немесе сая си тəуелсіздігіне қарсы бөтен елдің қарулы күштерінің қолданылуы. AGGRESSION, die – militärischer Angriff eines Landes gegen die Souveränität, territoriale Integrität oder politische Unabhängigkeit eines anderen Landes.

АДАМ ҚҰҚЫ МƏСЕЛЕЛЕРІ ЖӨНІНДЕГІ ЖОҒАРҒЫ КОМИССАР

(U.N.High Commissioner for Human Rights), UNCHR – БҰҰ-ның арнайы органы. Мақсаты: БҰҰ жүйесінде жəне одан тыс жерде адамдар құқын қорғаудағы халықаралық ынтымақтастықты қолдау, адам құқын бұ зу шылық қа байланысты бұқаралық шағымдарды қарастырып, адам құқының ха лық ара лық стандарттары мен адам құқын қорғау бағытында жұмыс істеп жатқан мекемелерге жəрдем көрсету.

HOHER KOMMISSAR FÜR MENSCHENRECHTE, der (U.N.High

Commissioner for Human Rights), UNCHR – Spezialorgan der UNO. Aktivitäten: Förderung internationaler Zusammenarbeit innerhalb und außerhalb des UN-Systems zugunsten der Menschenrechte, öffentliche Anklage von Menschenrechtsverletzungen, Förderung von internationalen Menschenrechtsstandards und Organisationen, die sich dem Schutz der Menschenrechte verschrieben haben.

АДАМ ҚҰҚЫҚТАРЫ – жеке тұлғаның мемлекеттегі құқылық мəр те бесін сипаттайтын, адамның əлеуметтік, экономикалық, азаматтық, саяси, мə де ни жəне де басқа құқықтары мен еркіндігінің жиынтығын біл ді ре тін ұғым. Адам құқықтарын құрметтеу қағидасы БҰҰ Жарғысы мен басқа да халық ара лық құжаттарда бекітіліп, өз дамуын тапқан.

MENSCHENRECHTE Pl. – Gesamtheit von sozialen, wirtschaftlichen, bürgerlichen, politischen, kulturellen u.a. Rechten und Freiheiten, die den Rechtsstatus der Persönlichkeit im Staat bestimmt. Der Grundsatz der Achtung der Menschenrechte ist in der UNO-Charta festgelegt und hat seine Entwicklung auch in anderen völkerrechtlichen Dokumenten bekommen.

АЗАМАТТЫҚ – жеке тұлға мен мемлекет арасындағы олардың өзара құ қық та ры мен міндеттерінің жиынтығын белгілейтін тұрақты саяси-құқық тық байланыс. Заң тілінде Азаматтық деп адамның бір мемлекетке мүше лі гін де айтады.

STAATSANGEHÖRIGKEIT, die – feste politische und rechtliche Beziehungen einer natürlichen Person zum Staat, die in Gesamtheit ihrer gegenseitigen Rechte und Pfl ichten zum Ausdruck kommen. Als solche wird auch die Zugehörigkeit der Person zum Staat im juristischen Sinne bezeichnet.

АЗИЯДАҒЫ ӨЗАРА ІС-ҚИМЫЛ МЕН СЕНІМ ШАРАЛАРЫ ЖӨ—

НІН ДЕ ГІ КЕҢЕС, АӨІҚСШК – кеңестің құрылуына БҰҰ Бас Ас самблея сы ның 1992-ші жылғы 47-ші сессиясында Қазақстан Рес пуб ли касы ның Президенті Н.Назарбаевтың ұсынысы негіз болды. Мақсаттары: ай мақ та ғы қауіпсіздік пен Азиядағы ынтымақтастықты нығайтуға бағыт тал ған Азияда қатердің алдын алу дипломатиясының пəрменді меха низмін жасау. Ең басты мəселелері: аумақ туралы дауларды шешу; қа ру сыз дану мен қару-жарақты бақылау саласында нақты жетістіктерге жету; есірткі мен жай қару-жарақтың заңсыз таралуына, лаңкестік пен ха лық ара лық қылмыскерлікке қарсы күресті келісе отырып жүргізу; эколо гия лық мəселелерді біріге шешу; Азия елдерінің экономикалық дамуын қамтамасыз ету. Қазір АӨІҚСШК-нің 16 мүше жəне 10 бақылаушы мем ле кеттері бар. 2002-ші жылдың 4-ші маусымы күні Алматыда өткен Бірінші АӨІҚСШК саммитінде осы ұйымның негізгі құжаттары – Алматы Акті, Лаңкестікке қарсы күрес пен Өркениеттер арасындағы диалог туралы Декларация қабылданды.

KONFERENZ FÜR ZUSAMMENWIRKEN UND VERTRAUENSBILDENDE MASSNAHMEN IN ASIEN, KZVMA – initiiert durch den Präsidenten der Republik Kasachstan N.Nasarbajew in der 47.Sitzung der UNO-Vollversammlung 1992. Aufgaben: Schaffung eines effektiven Mechanismus der präventiven Diplomatie in Asien, der auf die Festigung der Sicherheit in der Region und der Zusammenarbeit in Asien gerichtet ist. Die wichtigsten Aufgaben: Beilegung territorialer Streitigkeiten; reale Erfole bei der Abrüstung und Kontrolle über Waffen; Koordinierung von Maßnahmen im Kampf gegen die gesetzwidrige Verbreitung von Narkotika und konventionellen Waffen, gegen den Terrorismus und internationale Kriminalität; gemeinsame Lösung ökologischer Probleme; Gewährleistung des wirtschaftlichen Wachstums in asiatischen Ländern. Zur Zeit sind 16 Staaten Mitglieder der KZVMA und weitere 10-Beobachter. Am 4.Juni 2002 wurden beim ersten KZVMA-Gipfel in Almaty ihre grundlegenden Dokumente: der Almatyer Akt und die Deklaration über den Kampf gegen den Terrorismus und über den Dialog zwischen den Zivilisationen ange-nommen.

КА ЛЫҚ ЫНТЫМАҚТАСТЫҚ (Asia-Pacifi c Economic Cooperation), AПЕК – Азия жəне Тынық мұхиты аймағындағы 17 мемлекеттің 1989-шы жылы құрған ұйымы, штаб-пəтері Сингапур қаласында. Мақсаты: саудасаттық байланыстарындағы кедергілерді жою. Өзінің екпінді эко но ми калық өсуінің нəтижесінде Азия жəне Тынық мұхиты елдері болашағы мол XXI ғасырдың негізгі нарық аймағы болып есептеледі.АЗИЯ ЖƏНЕ ТЫНЫҚ МҰХИТЫ АЙМАҒЫНДАҒЫ ЭКО НО МИ-

ASIATISCH-PAZIFISCHE WIRTSCHAFTLICHE ZUSAMMEN-

ARBEIT, (Asia-Pacifi c Economic Coperation), APEC – eine 1989 gegründete Organisation von 17 Staaten im asiatisch-pazifi schen Raum mit Sitz in Singapur. Ziele: Abbau von Handelsbarrieren. Der asiatisch-pazifi sche Raum gilt mit seinem hohen Wirtschaftswachstum als Zukunftsmarkt des 21.Jahrhunderts.

АЙМАҚТЫҚ КЕЛІСІМДЕР – бір географиялық ауданда орналасқан мем лекеттердің осы аймақта ынтымақтастық орнату мақсатында жа сасқан көптараптық халықаралық шарттары.

REGIONALABKOMMEN, das – multilaterale völkerrechtliche Verträge, deren Mitgliedstaaten aus einem geographischen Raum sind und die Ausweitung der Zusammenarbeit in dieser Region anstreben.

АЙРЫҚША АУМАҚТЫҚ ТƏРТІП ЕРЕЖЕЛЕРІ – белгілі бір шек теулі аумақ пен кеңістіктің құқықтық мəртебесін жəне пайдалану ретін бел гілей тін халықаралық-құқықтық тəртіп.

BESONDERE TERRITORIALE BESTIMMUNGEN – Völkerrechtsbestimmungen, die den Rechtsstatus und die Benutzungsordnung eines beschränkten Territoriums oder eines Raumes festlegen.

АККЛAМАЦИЯ (лат. Acclamatio – үн қату) – дауыс санау арқылы емес қатысушылардың əсерлері, үн беруі, қол соғуы не т.б. тəсілдермен шешім қабылдау тəсілі.

AKKLAMATION, die (lat. Acclamatio – Zuruf) – Beschlussfassung ohne Einzelabstimmung, sondern durch die Reaktion der Anwesenden, durch Zurufe, Repliken, Beifallklatschen u.a.

АҚПАРАТ АГЕНТТІКТЕРІ – өз тілшілерінің жүйесі бойынша немесе бас қа да жолдармен алынған ақпараттарды жинап, ұлттық ақпарат жү йеле рі арқылы жаңалықтарды ел ішінде жəне шетелде таратумен шұ ғыл дана тын мемлекеттік, кооперативтік немесе коммерциялық ұйымдар. NACHRICHTENAGENTUREN, Pl. – staatliche, kooperative oder kommerzielle Organisationen, die sich über ihr eigenes Korrespondentennetz mit der Informationssammlung befassen oder diese aus anderen Quellen bekommen und Nachrichten innerhalb des Landes sowie über nationale Systeme der Massenmedien ins Ausland senden.

АҚПАРАТТЫҚ ЖƏНЕ БАЙЛАНЫС ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ (АБТ) –

1990-шы жылдардан бастап əлемде аса жоғары қарқынмен дамып келе жат қан салалардың бірі. Компьютер жəне ақпараттық техникамен байланыста АБТ жаңа нарықтарды игеріп, қоғамдық жəне жеке адамдарға қызмет ету салаларын қамтиды. Əлемдегі соңғы саяси оқиғалар (сайлау лар, төң ке ріс тер т.т.) АБТ-ның адам санасы мен дүние танымына үлкен əсер ете ті нін, сондай-ақ оны кейбір күштер өз мақсатына пайдаланатынын көр се те ді. 2010 жылы əлемде ұялы телефон пайдаланушылардың саны 5,3 миллиард болды. Өндірісі дамыған елдерде пайдаланым деңгейі орташа алғанда 116 пайыз (Германияда 128). Дамып келе жатқан елдерде ха лық тың орташа алғанда 67 пайызының ғана ұялы телефоны бар.

Die INFORMATIONS – UND KOMMUNIKATIONSTECHNOLO-

GIEN (IKT) gehören seit den 1990er Jahren zu den am schnellsten wachsenden Branchen weltweit. Mit der Verbindung von Computer – und Nachrichtentechnik erschloss sich die IKT-Branche neue Märkte und wuchs weltweit, sowohl im geschäftlichen als auch im privaten Bereich. Die letzten politischen Ereignisse in der Welt (Wahlen, Umwälzungen usw.) haben gezeigt, dass die IKT fähig sind, das Bewusstsein und die Weltanschauung der Benutzer mitzugestalten, was von einigen Kräften missbraucht wird. Für 2010 wird die Zahl der Mobilfunkabonnenten weltweit auf 5,3 Mrd. geschätzt. In den Industrieländern lag die Penetrationsquote bei durchschnittlich 116% (Deutschland 128%). In den Entwicklungsländern verfügen durchschnittlich 67% der Menschen über ein Mobiltelefon.

АЛАМА ШАРТТАР – күшті мемлекеттердің əлсіз жəне тəуелді мемлекеттерге күштеп таңар келісімшарттары. Теңсіз, алама шарттардың қа тары на күштеп таңған, жаулап алу немесе кіріптар етер шарттар жатады, себебі олар келісімшарт жасасушы тараптардың біреуінің егемендік мүдде сін, шарттың екі жаққа бірдей тиімділігі жəне олардың тең егемендігі қа ғи да ла рын ескермейді.

NICHT GLEICHBERECHTIGTE VERTRÄGE, Pl. – Abkommen,

die durch starke Staaten den schwächeren und abhängigen Ländern aufgezwungen werden. Zu nicht gleichberechtigten Verträgen gehören gewaltsame, räuberische und knechtende Verträge, denn sie werden gegen souveränen Willen einer der Vertragsseiten, gegen Prinzipen des gegenseitigen Vorteils und gegen die souveräne Gleichheit der Staaten abgeschlossen.

АЛЬТЕРНАТ (лат. alterius – алма-кезектік) – халықаралық шарттарда тиіс ті қол қоюшы елдің не қол қоюшы өкілетті адамның атын, мөрін, сонымен қа тар шарт мəтінінің өзін əр елдің тіліндегі данада бірінші орынға қою тəртібі.

ALTERNAT, das (lat. alterius – Abwechslung) – Regel, daß bei der Unterzeichnung völkerrechtlicher Verträge die Vertragsseite, die Unterschrift des Bevollmächtigten, der Siegel sowie selbst der Vertragstext in der Amtssprache jeder Vertragsseite als erste genannt und unterschrieben werden.

American States) – АМҰ, 1948-ші жылы Богота қаласында АҚШ жəне 12 Латын Америкасының мемлекеттері құрған тəуелсіз аймақтық ха лық аралық ұйым. 1997-ші жылы 34 мүше-мемлeкеті болды. Штаб-пəтері Вашингтонда орналасқан. Мақсаттары: американдық мемлекеттердің өз ара ын ты мақ тас ты ғын дамыту, бір-бірінің ішкі істеріне араласпау, аме ри кандық мемлекеттер арасындағы даулы мəселелерді бейбіт жолмен шешу, біреуіне бағытталған шабуылға бірлесе тойтарыс беру, өзара эко но ми калық, əлеуметтік жəне мəдени байланыстарды күшейту.АМЕРИКА МЕМЛЕКЕТТЕРІНІҢ ҰЙЫМЫ (ағыл. Organization of

ORGANISATION DER AMERIKANISCHEN STAATEN (Engl. Organization of American States) – OAS, regionale internationale Organisation von selbständigen amerikanischen Staaten; geründet 1948 in Bogota von 21 lateinamerikanischen Staaten und den USA, umfaßt (1997) 34 Migliedstaaten; Sitz: Washington; Ziele: Bekräftigung der Prinzipien der inneramerikanischen Solidarität und der Nichteinmischung, Schlichtung aller Streitigkeiten zwischen den amerikanischen Staaten, gemeinsame Abwehr aller Angriffe auf eines der Mitgliedsländer, wirtschaftliche, soziale und kulturelle Zusammenarbeit.

АНКЛАВ (фр. еnclave – бөтен жерге енген) – бір елдің жерінің немесе жерінің бір бөлігінің басқа бір немесе бірнеше елдің құрлықтағы аумағы арқылы қоршалып жатуы.

ENKLAVE, die (fr. enclave – sich einkeilen) – ein vom eigenen Staatsgebiet vollständig oder teilweise umschlossener Gebietsteil eines anderen Staates, ein Staatsgebiet innerhalb eines oder mehrerer anderer Staaten.

АННЕКСИЯ (лат. annexus – қосып алу) – басқа бір мемлекеттің жерін заң сыз түрде қосып алу.

ANNEXION, die (lat. annexus – anfügen) gesetzwidrige Aneignung des Territoriums eines fremden Staates durch einen anderen Staat.

АПАРТЕИД (африканс: apatheid – бөлек, жеке-дара өмір сүру) – адамзат қа қарсы қылмыс ретінде айыпталған, басқаларды нəсілдік тұр ғы дан шеттету, алалау жəне билеп-төстеу саясаты.

APARTHEID, die (afrikaans: apatheid – gesondert leben, Trennung) – die als menschenfeindlich verurteilte Rassenabsonderungs-, Diskriminations – und –Trennungspolitik.

АРАБ КӨКТЕМІ – немесе арабеллион (араб+революция) – араб елде рінде 2010 жылы желтоқсан айында басталған наразылықтар, көтерілістер мен төңкерістер қатарын білдіреді. Тунистен бастау алып, Таяу Шығыс жəне Солтүстік Африка елдерінің (Мысыр, Алжир, Йемен, Йордания, Ливия, Бахрейн жəне Сирия) бірқатарына тараған наразылықтар сол елдер дің билік басындағы күштеріне жəне саяси, сондай-ақ əлеуметтік құ рылы мын да ры на қарсы бағытталды. Негізгі себеп болған: бақылаусыз қа уіпсіз дік күштерге сүйенген авторитарлық режимдер, азаматтардың ойларын ескермеу, жұмыссыздықтың, əсіресе жастар арасындағы жұ мыс сыз дықтың жоғары деңгейі мен барған сайын өршіп бара жатқан кедейшілік пен жоқшылық, сондай-ақ мемлекеттегі, экономикадағы жəне басқару орында рын да ғы парақорлық. Соңғы кезде тамақ пен электр энергиясына деген ба ға ның өсуі де қосымша наразылықтарға соқтырды.

ARABISCHER FRÜHLING: Arabischer Frühling oder auch Arabellion (Arabien+Revolution) bezeichnet eine im Dezember 2010 beginnende Serie von Protesten, Aufständen und Revolutionen in der arabischen Welt. Sie ging von der Revolution in Tunesien aus und verbreitete sich in etliche Staaten im Nahen Osten und in Nordafrika, gerichtet gegen die dort herrschenden Regime und die politischen sowie sozialen Strukturen dieser Länder (Ägypten, Algerien, Jemen, Jordanien, Libyen, Bahrain und Syrien). Ursachen für die erhöhte Protestbereitschaft sind der Unmut über die autoritären Regimes mit einem ausgeprägten Sicherheitsapparat, fehlende Mitbestimmung der Bürger sowie Korruption in Staat, Wirtschaft und Verwaltung. Eine wesentliche weitere Ursache ist die hohe Arbeitslosigkeit insbesondere der jüngeren Bevölkerung und eine wachsende Armut. Hinzu kommen weltweit steigende Nahrungsmittel – und Energiepreise.

АРАБ МЕМЛЕКЕТТЕРІ ЛИГАСЫ (League of Arab Staates), LAS 1945ші жылдың 22-ші наурызында Каир қаласында (Мысыр) араб жəне африкалық мемлекеттердің еркін бірлестігі түрінде пайда болып, 1950ші жылы Қорғаныс туралы шартпен толықтырылды. Мақсаттары: мүше мем ле кет тер дің саяси, мəдени, əлеуметтік жəне экономикалық са ла ларда ғы байланыстарына қолдау көрсету; Лигаға мүше елдердің тə уел сізді гі мен егемендігінің жəне араб əлемінің сыртқы мүдделерінің ке піл дігі болу; Палестинаны тəуелсіз мемлекет деп тану; мүше елдердің өз ара даулы мəселелерін шешу. Басты органдары: Лига Кеңесі (Сыртқы іс тер министрлері не олардың өкілдерінің деңгейінде), Хатшылық.

LIGA DER ARABISCHEN STAATEN (League of Arab Staates), LASGründung am 22.03.1945 in Kairo (Ägypten) als loser Zusammenschluss afrikanischer und asiatischer Staaten, 1950 durch einen Verteidigungspakt ergänzt. Ziele: Förderung der Beziehungen der Mitgliedstaaten auf politischem, kulturellem, sozialem und wirtschaftlichem Gebiet; Wahrung der Unabhängigkeit und Souveränität der Mitgliedstaaten und der arabischen Außeninteressen; Anerkennung Palästinas als unabhängigen Staat; Schlichtung von Streitfällen der Mitglieder untereinander. Hauptorgane: Liga-Rat (auf der Ebene der Außenminister oder deren Vertreter), Sekretariat.

АРАЛАСПАУ – бір мемлекеттің немесе мемлекеттер тобының өзге бір ел дің ішкі жəне сыртқы істеріне тікелей немесе жанама түрде араласуына ты йым салатын халықаралық құқықтың негізгі қағидаларының бірі.

NICHTEINMISCHUNG, die – eines der Grundprinzipien des Völkerrechts, gemäß dem kein Staat, keine Staatengruppe das Recht hat, sich direkt oder indirekt in die inneren und äußeren Angelegenheiten eines anderen Staates einzumischen.

1011

АРКТИКА КЕҢЕСІ – 1996-шы жылдың 1-ші қазаны күні құрылған.

Мүше елдер: Дания, Финляндия, Исландия, Канада, Норвегия, Ресей, Швеция жəне АҚШ. Мақсаты: болашақтағы ынтымақтастықтың түрі мен кө ле мі туралы мəлімдеме; солтүстіктегі экологиялық жүйенің өз ге ріс терге аса сезімтал екенін ескеріп, игеру жұмыстарын мұқият келісе отырып жүргізу.

ARKTISCHER RAT, der – gegründet am 1. Oktober 1996. Mitglieder: Dänemark, Finnland, Island, Kanada, Norwegen, Russland, Schweden und die USA. Ziele: Grundsatzerklärung über Art und Umfang künftiger Zusammenarbeit; reibungslose Abstimmung aller Erschließungsvorhaben unter Berücksichtigung der hohen Störanfälligkeit nordpolarer Ökosysteme.

АРНАЙЫ ШАРТ (лат. concordatum – келісім) – католиктер шіркеуінің баcшысы ретінде Рим папасы мен бір үкімет не мемлекет арасындағы сол мемлекеттегі католиктер шіркеуінің орны мен артықшылықтарын рет тейтін арнайы шарт, келісім.

KONKORDAT, das – (lat. concordatum – Übereinkunft) – ein Sondervertrag, Vertrag zwischen dem Papst als Oberhaupt der katholischen Kirche und der Regierung eines Staates, der die Position und die Privilegien der katholischen Kirche in diesem Staat regelt.

АРНАУЛЫ (АРНАЙЫ) МИССИЯ – екінші мемлекеттің келісімімен кейбір сұрақтарды қарастыру немесе мемлекеттік тапсырмаларды орындау мақсатында мемлекеттің жіберетін өкілетті жəне уақытша сипатты миссиясы.

SONDERMISSION, die – Mission, die einen repräsentativen und zeitweiligen Charakter hat und durch einen Staat in den anderen nach Abstimmung mit dem letzteren für Besprechung bestimmter Fragen oder Erfüllung bestimmter Aufgaben entsendet wird.

АРТЫҚШЫЛЫҚТАР – бір мемлекеттің екінші бір мемлекетке немесе мемлекеттер тобына сауда-саттық жəне экономикалық байланыстарда кедендік баж салықтарын немесе тапсырыстарды орналастыруда, капитал на рығы на енуде тиімді шарттар жасай отырып беретін арнайы ар тық шылық та ры мен жеңілдіктері.

PRÄFERENZ, die (lat. praeferentia – Vorzug, Vorrang, Bevorzugung) – besondere Begünstigungen im handelswirtschaftlichen Bereich, die durch einen Staat einem anderen Staat oder einer Staatengruppe in Form von Zollerleichterungen oder durch Schaffung günstiger Bedingungen für Auftragsunterbringung, Zugang zum Kapitalmarkt gewährleistet werden.

АТОМ ЭЛЕКТР СТАНСЫЛАРЫ (АЭС), əлем бойынша – Ха лық аралық Атом Энергиясы Агенттігінің ақпараты бойынша (МАГАТЭ) 2011 жылы 1-ші маусымда əлемнің 29 мемлекетінде жалпы көлемі 347 GW (Gigawatt; 1 GW = 1 Mrd. Watt) электр энергиясын өндіретін 440 АЭС болған.

Олардың ішінде аса қуаттылары: АҚШ (104 реактор/101,2 HW), Франция (58/63,1 GW), Жапония (50/44,1 GW) мен Ресейде (32/22,7 GW) ор на ласқан; Германия өз аумағындағы 17 реакторда 20,5 GW қуат өндіріп, əлем де 5 орын алады. Атом энергиясынан аса тəуелді елдер Франция (2010 жылы қуаттың 74%), Словакия (52%) мен Бельгия (51%), Жапония да 29%-бен 13-ші, Германия 27% – 15 жəне АҚШ 20% – 17-ші орында. KERNKRAFTWERKE, weltweit: Nach Angaben der Internationalen Atomenergieagentur (IAEA) waren zum 1.6.2011 weltweit in insgesamt 29 Staaten 440 Kernreaktoren mit einer elektrischen Gesamtleistung von 374 GW (Gigawatt; 1 GW = 1 Mrd. Watt) in Betrieb.

Über die größten Erzeugungskapazitäten verfügen die USA (104 Reaktoren/101,2 HW), Frankreich (58/63,1 GW), Japan (50/44,1 GW) und Russland (32/22,7 GW); Deutschland folgt auf Rang 5 mit 17 Reaktoren und 20,5 GW Leistung. Am stärksten von der Kernenergie abhängig sind Frankreich (74% der Stromversorgung im Jahr 2010), die Slowakei (52%) und Belgien (51%) – Japan folgt mit 29% auf Rang 13, Deutschland mit 27% auf Rang 15 und die USA mit 20% auf Rang 17.

АТОМ ЭНЕРГИЯСЫНАН (ҚУАТЫНАН) БАС ТАРТУ – Федералдық

үкімет пен энергия қуатын өндіруші кəсіпорындар өзара келісімге кел гені не бір жыл өткеннен кейін екі тарап 2000-шы жылдың 11-ші шілде күні Германиядағы 19 атом электр стансысын алдағы 20 жыл ішінде бір тін деп электр жүйесінен шығару туралы «Атом қуаты туралы келісім» деп аталған шартқа қол қойды.

ATOMAUSSTIEG, der – Ein Jahr nach der Einigung der Bundesregierung mit den Energieversorgungsunternehmen über die Beendigung der Nutzung der Atomenergie unterzeichneten am 11.06. beide Seiten den Vertrag zum sogenannten Atomkonsens über die Restlaufzeit der 19 Kernkraftwerke in Deutschland, die über die nächsten 20 Jahre schrittweise vom Netz genommen werden sollen.

АТТАШЕ (фр. attache) – дипломатиялық қызметкердің лауазымы не дəре жесі.

ATTACHE, der – (fr. attache) – Dienst – oder Rangbezeichnung für die Eingangsstufe für einen diplomatischen Mitarbeiter.

АУМАҚТЫ ҚАЙТАДАН ҚАРУЛАНДЫРУ – мемлекеттің қа ру сыз данды рыл ған ауданда қайтадан əскери құрылыстар мен бекіністерді салып, қа ру лы күштерді орналастыруы, басқа да əскери жəне əскери-эко но ми калық сипаттағы шараларды іске асыруы.

REMILITARISIERUNG DER GEBIETE – Wiederaufbau militärischer

Einrichtungen und Befestigungen durch den Staat, Stationierung der Streitkräfte, Durchführung anderer Maßnahmen militärischer und militärischwirtschaftlicher Art auf dem entmilitarisierten Gebiet.

1213

АУМАҚТЫҚ СУЛАР – жағалық мемлекеттің құрлықтық аумағына немесе ішкі суларына, ал архипелагтың мемлекет жағдайында оның ар хи пелаг тық суларына шектелетін, ені 12 миль болатын теңіз белдігі.

HOHEITSGEWÄSSER; KÜSTENGEWÄSSER, Pl. – die vor der Küste eines Landes liegenden oder an die Binnengewässer des Uferstaates und bei Inselstaaten an Inselgewässer grenzenden 12 Seemeilen breiten Meeresteile.

АУМАҚТЫҚТАН ТЫС – шетелдік мемлекеттің заңдарынан тəуелді болмай тек өз елінің ғана заңдарына бағыну.

EXTERRITORIALITÄT, die (lat. ex-aus, territorialis – bezüglich dieses Gebietes) – ausnahmslose Unterziehung den Gesetzen seines eigenen Landes und volle Immunität vor Gerichtsbarkeit des ausländischen Staates.

АУСЫЛ – 20 жылдан бері болмаған, бірақ 2001-ші жылдың 19-шы ақ панын да Ұлыбритания шошқаларында жаңадан табылған, сиырларға, еш кілер мен қойларға да жұғуы мүмкін кесел.

MAUL – UND KLAUENSEUCHE, MKS – eine Krankheit, die am

19.02.2001 in Großbritannien erstmals seit 20 Jahren wieder bei Schweinen ausgebrochen war und auch Rinder, Ziegen und Schafe befallen kann.

АФРИКА БІРЛЕСТІГІ ҰЙЫМЫ – (ағыл. Organization of African Unity) – АБҰ, Африка елдерінің жан-жақты саяси жəне экономикалық ын тымақ тас ты ғын дамыту жəне сол мемлекеттердің тəуелсіздігін қорғау мақ са тын да құрылған аймақтық халықаралық ұйым.

ORGANISATION FÜR AFRIKANISCHE EINHEIT (Engl. Organization of African Unity) – OAU, eine regionale internationale Regierungsorganisation, die das Ziel verfolgt, allseitige politische und wirtschaftliche Zusammenarbeit zwischen den afrikanischen Ländern auszuweiten, ihre Solidarität in der Welt zu stärken und die Unabhängigkeit der afrikanischen Staaten zu schützen.

Ə

ƏДІЛДІК ҚАҒИДАСЫ – халықаралық мəселелерді шешуде ха лық аралық құқық пен мемлекеттердің жəне халықтардың мүдделерінің ес ке рі луі қажеттігін қолдайтын халықаралық қатынастар қағидасы. GERECHTIGKEITSPRINZIP, das– ein in den Beziehungen zwischen den Staaten angenommener Grundsatz, nach dem die Lösung internationaler Probleme auf der Grundlage des Völkerrechts und unter Einhalten gesetzlicher Interessen der Staaten und Völker vorgenommen werden muß.

ƏСКЕРИ БЮДЖЕТТІ (ҚАРЖЫЛАНДЫРУДЫ) ҚЫСҚАРТУ – қаружарақты азайтудың жəне қарусызданудың маңызды құралы, бейбіт даму мақсатына қаржыны көптеп бөлуге мүмкіндік береді.

REDUZIERUNG DER RÜSTUNGSAUSGABEN – ein wichtiges Mittel der Rüstungseinschränkung und Abrüstung, Freigabe der Geldressourcen für friedliche Entwicklung.

ƏСКЕРИ ЖАУЛАП АЛУШЫЛЫҚ – бір елдің қарулы күштерінің бас қа бір елдің аумағын немесе аумағының бір бөлігін жаулап алып, сол жерде əскери əкімшілік билігін орнатуы.

MILITÄRISCHE OKKUPATION, die (lat. occupatio – Besetzung) – provisorische Besetzung des Hoheitsgebiets (oder eines Teils) eines Staates durch Streitkräfte eines fremden Staates und Errichtung der Besatzungsmacht auf dem okkupierten Territorium.

ƏСКЕРИ – СТРАТЕГИЯЛЫҚ ТЕҢДІК (ТЕҢҚАЛЫПТЫЛЫҚ) – ядро лық қаруларды ескергенде əскери саладағы күштер теңдігін біл ді ретін ұғым.

MILITÄRISCH – STRATEGISCHES GLEICHGEWICHT, das – ein Begriff, der das Verhältnis im militärischen Bereich einschließlich der Atomwaffen chrakterisiert.

Б

БАҚЫЛАУШЫЛАР – халықаралық мемлекетаралық ұйымдардың жұмы сы на, халықаралық мəслихаттарға т.б. форумдарға шекті түрде қа тысу ға жолданған мемлекеттік жəне халықаралық ұйымдардың өкіл де рі. Толық құқылы мүшелермен салыстырғанда олардың шешім қа был дау ға, жұмыс органдарын құруға жəне солардың жұмысына қатысуға құқығы жоқ, бі рақ бақылаушыларға талданып жатқан мəселелер жөнінде өз пікірлерін айтып, ұсыныстар жасауға мүмкіндік беріледі.

BEOBACHTER, der – Vertreter von Staaten und internationalen Organisationen, die für beschränkte Teilnahme an der Arbeit internationaler Regierungsorganisationen, internationaler Konferenzen und anderer Foren entsendet werden. Im Unterschied zu vollberechtigten Teilnehmern nehmen sie an der Beschlussfassung, an der Formierung und der Tätigkeit der Arbeitsorgane u.a. nicht teil. Aber es wird ihnen die Möglichkeit gewährt, zu diskutierenden Fragen zu sprechen und Vorschläge zu machen.

БАРЫНША ТИІМДІ ЖАҒДАЙ ЖАСАУ ТƏРТІБІ – шартжасасушы

жақ тар дың қарсы жаққа, оның жеке жəне заңды тұлғаларына эко но ми калық, сауда жəне де басқа жеңілдіктер беру туралы халықаралық-құ қық тық тəртіп. Осы тəртіп кедендік жеңілдіктер жасауды, сонымен қатар ше телдік тауарлар өндіруге, өңдеуге жəне таратуға салынатын елдегі са лық тар мен жиналымдарға жеңілдіктер беруді көздейді.

PRINZIP DER MEISTBEGÜNSTIGUNG – Völkerrechtsprinzip, nach

1415

dem sich jede der Vertragsseiten verpfl ichtet, der anderen Seite, ihren physischen und juristischen Personen begünstigte handelswirtschaftliche und andere Begingungen zu gewähren. Es sieht Zollbegünstigungen sowie Privilegien bezüglich der Inlandssteuern und Abgaben vor, mit denen Herstellung, Verarbeitung und Umsatz der zu importierenden Waren besteuert werden.

БАСҚЫНШЫЛЫҚ – бір елдің егемендігіне, жерінің біртұтастығына немесе саяси тəуелсіздігіне қарсы бөтен елдің қарулы күштерінің қол данылуы.

AGGRESSION, die – militärischer Einsatz eines Landes gegen die Souveränität, territoriale Integrität oder politische Unabhängigkeit eines anderen Landes.

БАСПАНА ҚҰҚЫ – мемлекеттің өзіне тиісті өтініш берген адамға сая си баспана беру егеменді құқығы.

ASYLRECHT, das – souveränes Recht eines Staates, politisches Asyl einer Person zu gewähren, die sich mit einer entsprechenden Bitte an diesen Staat gewandt hat.

БАСПАСӨЗ МƏСЛИХАТЫ – ресми қызметкерлердің, саяси жəне қоғам қайраткерлерінің, ғылым мен мəдениет саласы өкілдерінің бұ қа ра лық ақпарат құралдары тілшілерімен кездесіп, əңгімелесуі. PRESSEKONFERENZ, die – ein Treffen, Gespräch offi zieller und gesellschaftlicher Persönlichkeiten, Vertreter der Wissenschaft und Kultur mit Korrespondenten von Massenmedien zu in voraus festgelegten Themen.

БАТЫС ЕУРОПАЛЫҚ ОДАҚ – 1954-ші жылғы Париж келісіміне байланысты жəне 1948-ші жылғы Брюссель шартына сай белгіленген Батыс одағын қайта құру негізінде 1955-ші жылы құрылған əскери-саяси одақ.

WESTEUROPÄISCHE UNION, die – eine militärische und politische Union, die gemäß dem Pariser Abkommen (1954) sowie nach dem Brüsseler Abkommen (1948) gegründet wurde und als Reorganisation der Westunion 1955 gebildet worden war.

БЕЙБІТ ҚАТАР ӨМІР СҮРУДІҢ БЕС ҚАҒИДАСЫ – алғаш рет 1954ші жылы үнді-қытай келісімінде жарық көріп, төмендегідей қа ғи да лар ды қамтыды: екі жақтың аумағының біртұтастығы мен егемендігін құр меттеу; шабуыл жасаспау; бір-бірінің ішкі істеріне араласпау; теңдік жəне екі жаққа бірдей тиімділік; бейбіт қатар өмір сүру.

FÜNF PRINZIPIEN DER FRIEDLICHEN KOEXISTENZ – Sie wurden zum ersten Mal im Abkommen zwischen Indien und China 1954 bekanntgegeben und beinhalten die folgenden Prinzipien: Gegenseitige Achtung der territorialen Integrität und Souveränität, Nichtangriffspakt, Nichteinmischung in die inneren Angelegenheiten, Gleichheit und gegenseitiges Vorteil, friedliche Koexistenz.

БЕЙБІТШІЛІК МАҚСАТЫНДАҒЫ СЕРІКТЕСТІК, БМС (Partnership

for Peace, PfP) – БМС ауқымында қазір 26 мемлекет əскери жəне қа уіпсіз дік, саяси ынтымақтастық туралы жалпы құжаттар қабылдады. Ресей (1997-ші жылы құрылған «НАТО – Ресей Кеңесі» негізінде тұ рақ ты консуль та ция лық форумы) мен Украинаның (саяси жəне əскери ын ты мақтас тық туралы 1997-ші жылы қол қойылған «Ерекше серіктестік туралы хартия» негізінде БМС жəне ЕАСО шеңберінде кеңейтілген) ерекше мəрте бе ле рі бар.

PARTNERSCHAFT FÜR DEN FRIEDEN (Partnership for Peace, PfP) – Derzeit bestehen mit 26 Staaten Rahmendokumente über eine engere militärische und sicherheitspolitische Zusammenarbeit. Einen Sonderstatus haben Russland (durch den 1997 geschaffenen NATO-Russland-Rat als ständiges Konsultationsforum) und die Ukraine (durch die 1997 unterzeichnete «Charta über besondere Partnerschaft», welche die politische und militärische Zusammenarbeit über die im Rahmen der PfP und des EAPC hinaus erweitert).

БЕЙБІТШІЛІК ПЕН АДАМЗАТҚА ҚАРСЫ ҚЫЛМЫС ІСТЕР – халық ара лық бейбітшілік пен қауіпсіздікке қатер төндіретін, сонымен бірге басқа да халықаралық бейбітшілік жəне мемлекеттер мен ха лық тар дың ер кін дамуының маңызды негіздеріне кеселін тигізетін аса ауыр ха лықара лық құқықты бұзушылық əрекеттер. Олардың қатарына бей біт ші лікке қарсы қылмыстар (басқыншылық соғыстарын жоспарлап, іске асыру немесе шапқыншылықтың басқа да түрлері), соғыс қылмыстары (соғыс заң да ры мен ғұрыптарын бұзу), адамзатқа қарсы қылмыстар (бейбіт тұрғын дар ды өлтіру жəне басқа зұлымдықтар: нəсілшілдік, геноцид, апартеид саясаты, колониалшылдықтың барлық түрлері) жатады.

VERBRECHEN GEGEN FRIEDEN UND MENSCHHEIT – schwerwiegende Verbrechen gegen das Völkerrecht, die den Weltfrieden und die – sicherheit gefährden sowie gegen andere lebenswichtige Grundlagen des Friedens und freier Entfaltung der Staaten und Völker gerichtet sind. Zu ihnen gehören Verbrechen gegen den Frieden (Kriegsplanung, – vorbereitung und – führung oder andere Formen der Aggression); Kriegsverbrechen wie Verletzung der Kriegsgesetze und – bräuche; Verbrechen gegen die Menschheit (Mord – und andere Greueltaten gegen die Zivilbevölkerung, Rassismus, Genozid, Apatheid, alle Formen des Kolonialismus).

БЕЙТАРАПТЫҚ – əскери қақтығыстарға араласпау, əскери одақтар мен блоктарға мүше болмау, өз аумағын шетелдік əскерлер мен əс кери ба залар ға бермеу қағидасын білдіретін мемлекеттің айрықша ха лықара лыққұқық тық мəртебесі.

NEUTRALITÄT, die (lat. neuter – weder noch) – ein besonderer Rechtsstatus eines Staates, gemäß dem er an keinen bewaffneten Konfl ikten teilnimmt, kein Mitglied der militärischen Bündnisse oder Allianzen wird sowie sein Territorium den ausländischen Streitkräften und militärischen Stützpunkten nicht zur Verfügung stellt.

1617

БЕКІТУ – шешім қабылданған, бекітілген, facere – орындау) – мем лекет тік биліктің жоғары органының осы мемлекет немесе үкіметі атынан то лық құқылы өкілі қол қойған халықаралық шартты бекітуі. RATIFIKATION, die; RATIFIZIERUNG, die (lat. ratus – beschlossen, bestätigt und facere – machen) – Bestätigung durch das höchste Staatsorgan eines Vertrags, der im Namen dieses Staates oder seiner Regierung durch einen bevollmächtigten Vertreter unterschriebenen war.

БИОЛОГИЯЛЫҚ АЛУАНТҮРЛІЛІК – əлемдегі барлық жан-жануар мен өсімдіктердің əртүрлілігін білдіреді. Олардың экологиялық жүйенің тұ рақ ты лы ғы на тигізер əсер етеді, ал одан сайып келгенде адамдардың өмі рі тəуелді. Биологиялық алуантүрліліктің экономикалық салада да маңы зы зор. Биологиялық дəрі-дəрмектердің нарықтық бағасы, мысалы, ақша ға шаққанда жылына 75–150 миллиард АҚШ долларын құрайды екен. Əлем халқының төрттен үшінің денсаулығы осы табиғи дəрі-дəр мек тер ге ті келей байланысты.

2010 жылы олардың 1,72 миллион түрі ғылыми тұрғыдан зерттелген. Жыл сайын оған шамамен 12 000 жаңа түрлері қосылады. Ең көбі құртқұ мырс қа (1 миллионға жуық түрі бар) мен өсімдіктер (320 000). Бірақ олар адамның іс-əрекеттерінің əсерінен (жан-жануарлардың өмір сүретін ортасын жою немесе экологиялық тұрғыдан өзгерту, экожүйені ойланбай пайдалану, мыс., ауыл шаруашылығында, ағаштарды кесу, аңдар мен балық тар ды қыру) үлкен қауіпте.

BIOLOGISCHE VIELFALT: erfasst den Begriff «Verschiedenheit aller Tier – und Pfl anzenarten» und gründet auf der Erkennung, dass sie Grundvoraussetzung für die Stabilität der Ökosysteme ist.Von ihren Leistungen hängt letztendlich auch der Mensch ab, sie stellt auch eine ökonomische Ressource dar. Der Marktwert aller biogenen Medikamente wird z.B. auf 75–150 Mrd. US-S/ Jahr geschätzt. Die Gesundheitsversorgung von drei Vierteln der Weltbevölkerung stützt sich direkt auf natürliche Heilmittel. Weltweit bekannt und wissenschaftlich beschrieben waren im Jahr 2010 rd. 1,72 Mio. Arten. Jährlich kommen etwa 12 000 neue Arten hinzu. Am vielfältigsten sin die Insekten mit rd. 1 Mio. Arten, gefolgt von Pfl anzen mit rd. 320 000 Arten. Aber sie sind durch die menschliche Tätigkeit (Vernichtung und ökologische Beeinträchtigung von Lebensräumen, Übernutzung von Ökosystemen (z.B. Intensivlandwirtschaft, Holzeinschlag, Jagd, Fischerei)) sehr bedroht.

БОСҚЫНДАР – қуғындаудың, соғыс қимылдарының салдарынан не басқа да бір себептермен өздерінің тұрғылықты жерін тастап кеткен адамдар.

FLÜCHTLINGE, Pl. – Personen, die wegen Verfolgungen, Kriege oder aus anderen außerordentlichen Gründen ihre Heimat vorübergehend verlassen haben oder auf die Dauer außer Land gegangen sind.

БОСҚЫНДАР МƏСЕЛЕСІ ЖӨНІНДЕГІ ЖОҒАРҒЫ КОМИССАР

(U.N. High Commissioner for Refugees), UNHCR – БҰҰ-ның арнайы органы. Мақсаты: нəсіліне, дініне немесе саяси көзқарасына қарамай бос қындар ды халықаралық көлемде қорғау, олардың мəселесін шешу, қу ғын ға ұшырауы мүмкін елдерге қайтаруларын тоқтату.

HOHER KOMMISSAR FÜR FLÜCHTLINGE, der (U.N. High Commissioner for Refugees), UNHCR – Spezialorgan der UNO. Aktivitäten: internationaler Schutz den Flüchtlingen – unabhängig von Rasse, Religion oder politischer Meinung – dauerhafte Lösung für ihre Probleme, Verhinderung von Verabschiebungen in ein Land, in dem Flüchtlingen Verfolgung droht.

БҰҰ-ның БЕЙБІТШІЛІКТІ ҚОРҒАУ ЖАСАҚТАРЫ («Көгілдір дулы ға» – UN Peacekeeping Operations) – 1948-ші жылдан бері БҰҰ-ның Қа уіп сіз дік кеңесінің бейбітшілікті қорғау мақсатында жолдайтын БҰҰ құр ған əскери құрылымдары мен жай адамдардың бақылаушы тобы. «Көгіл дір дулыға» топтарының мақсаты уақытша бітімнің сақталуын қам тама сыз ету болып табылады. Қазір «Көгілдір дулыға» топтарының екі түрі бар: негізінен əскери тапсырыс орындайтын классикалық миссия жəне көп те ген əскери емес тапсырмаларды орындайтын аралас жасақтар. Əске ри жасақтардың мандатын Қауіпсіздік кеңесі əдетте əрбір жарты жыл сайын созып отырады.

UN-FRIEDENSTRUPPEN («Blauhelme», UN Peacekeeping Operations) – Von der UNO aufgestellte Militäreinheiten oder zivile Beobachter, die seit 1948 vom UNO-Sicherheitsrat zu friedenssichernden Operationen entsandt werden. Zu den Aufgaben der Blauhelme gehört die Sicherung von Waffenstillständen. Zur Zeit gibt es zwei Formen von Blauhelmeinsätzen: klassische Mission mit vorwiegend militärischen Aufgaben und kombinierte Eisätze mit zahlreichen nichtmilitärischen Funktionen. Das Mandat der Friedenstruppen wird durch den Sicherheitsrat in der Regel halbjährlich verlängert.

БҰҰ-ның ЖАҢАДАН ШӨЛ ДАЛА ПАЙДА БОЛУЫНА ҚАРСЫ КҮРЕС ТУРАЛЫ КОНФЕРЕНЦИЯСЫ – 2001 жылдың 16–22-ші жел тоқса ны аралығында жаңадан шөл далалардың пайда болуына қарсы кү рес туралы конвенциясына қол қойған 167 мемлекеттің өкілдері 1996-шы жыл дың 26-шы желтоқсаны күні күшіне енген жəне жаңадан шөл да лалар дың пайда болуына қарсы күрес туралы заң түрінде міндетті кон венция сын талдады. БҰҰ-ның мəліметіне қарағанда жаңадан шөл да ла лардың пайда болуы əлемде 1,2 миллиардтан аса адамның өміріне тікелей қа уіп төндіруде.

UN-WÜSTENKONFERENZ, die – vom 11.–22.12.2000 diskutierten in Bonn (Deutschland) Delegierte aus 167 Unterzeichnerstaaten der Konvention zur Bekämpfung der Wüstenbildung über die am 26.12.1996 in Kraft getretene, rechtsverbindliche Konvention zur Bekämpfung der Wüstenbildung, die nach UN-Angaben weltweit unmittelbar das Leben von mehr als 1,2 Mrd. Menschen bedroht.

1819

БҰҰ-ның ЖАРҒЫСЫНА САЙ ҚОЛДАНЫЛАТЫН МƏЖБҮРЛЕУ

ШАРАЛАРЫ – БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің БҰҰ Қауіпсіздік Ке ңе сінің шешімі бойынша немесе өз бетімен халықаралық бейбітшілікті жəне қауіпсіздікті сақтау немесе қайта орнату мақсатында біріге күштеп жү зе ге асыратын шаралары.

ZWINGENDE MASSNAHMEN GEMÄSS DER UNO-CHARTA – kollektive Maßnahmen, die durch die UNO-Mitgliedstaaten gemäß dem Beschluss des UNO-Sicherheitsrates oder von ihnen selbst zur Gewährung oder Wiederherstellung des Weltfriedens und der -sicherheit getroffen werden.

БҰҰ-ның КЛИМАТ ТУРАЛЫ КОНФЕРЕНЦИЯСЫ – Қоршаған ортаны қорғау министрлері деңгейіндегі 180 мемлекет қатысқан 2001-ші жылдың 16–27-ші шілде айы аралығында Бонн қаласында өткен конфе рен ция ға қатысушы мемлекеттер 2012-ші жылға дейін булы газды (1990-шы жылмен салыстырғанда) 1,8 пайызға қысқарту туралы келісімге келді.

UN-KLIMAKONFERENZ, die – 180 Teilnehmerstaaten auf der Ebene der Umweltminister. An der Konferenz vom 16.–27.07.2001 in Bonn billigten die Teilnehmerstaaten ein Abkommen, das die Reduzierung der Treibhausgase von 1,8% (bezogen auf 1990) bis 2012 vorsieht.

БҰҰ-ның ҚАУІПСІЗДІК КЕҢЕСІ – БҰҰ-ның ең басты 6 ор ган да ры ның бірі. Қауіпсіздік Кеңесі бейбітшілікке төнген əрбір қауіпті, бей біт ші лік ті бұзу немесе шапқыншылық əрекетті анықтап, халықаралық бей біт ші лік пен қауіпсіздікті сақтау немесе қалпына келтіруге қажет шараларды белгі лей тін БҰҰ-ның дара органы.

UN-SICHERHEITSRAT , der – eines von 6 Obersten Organen der UNO, dessen Hauptaufgabe Gewährleistung des Weltfriedens und der -sicherheit ist. Der Sicherheitsrat ist das einzige UNO-Organ, das das Bestehen einer Gefahr für den Frieden, der Friedensverletzung oder einer Aggression als solche bestimmt und Empfehlungen gibt, welche Maßnahmen getroffen werden müssen, um den Weltfrieden und die -sicherheit zu bewahren oder wiederherzustellen.

БІРЛЕСІМ – əдетте саяси немесе əскери сипаттағы екі не бірнеше мем лекет тің, халықтың, саяси партиялардың жəне басқа да ұйымдардың біріге қи мыл дау мақсатында құрған блогы, одағы.

KOALITION, die (lat. coalescere – sich einigen) – Bündnis, Union von zwei oder einigen Staaten, Völkern, politischen Parteien oder anderen Organisationen für gemeinsames Auftreten oder Handeln, meist zu politischen oder militärischen Zwecken.

БІР ТАРАПТЫҚ ІС-ƏРЕКЕТ, ЕЛДІҢ ДАРА БЕЛСЕНДІЛІГІ – ха лықара лық деңгейде белгілі бір заңды нəтижеге жетуге бағытталған жеке бір мемлекеттің дара іс-шарасы. Мемлекеттің осы бір тараптық іс-əре ке ті бас қа мемлекеттердің келісіміне байланысты емес жəне оларға ха лық аралық міндеттемелер де қоя алмайды.

EINSEITIGER AKT, der – Willensäußerung eines Staates, die auf das Erlangen bestimmter juristischer Folgen auf internationaler Arena gerichtet ist. Die Bekanntgabe des einseitigen Aktes durch den Staat hängt nicht von der Zustimmung anderer Staaten ab und überträgt auf sie keine internationalen Verpfl ichtungen.

БІРІГЕ БИЛІК ЖҮРГІЗУ – екі немесе бірнеше мемлекеттің бір ау мақтың жоғарғы билігін бірлесе меншіктеп немесе билікті біріге жүргізуі. KONDOMINIUM, das (lat. con – zusammen, dominium – Herrschaft) – gemeinsame Herrschaft von zwei oder mehreren Staaten über ein und dasselbe Gebiet.

БІРІККЕН ҰЛТТАР ҰЙЫМЫ (ағыл. United Nations Organization) – БҰҰ, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жəне нығайту, өз ара ынтымақтастықты дамыту мақсатында егемен мемлекеттердің өз күш те рін ерікті түрде біріктіре отырып, 1945-ші жылдың 26-шы мау сымын да Сан Франциско қаласында құрған халықаралық ұйымы. Өз Жар ғысын да бекітілгендей БҰҰ мақсаттары бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақ тау, бейбітшілікке төнген қауіпті болдырмау жəне оның алдын алу, шап қыншы лық əрекеттерге тыйым салу, халықаралық шиеленістерді бей біт жолмен реттеу жəне шешу, ұлттар арасындағы достық қарым-қа ты нас тар мен халықаралық ынтымақтастықты дамыту, осы мақсаттарға жету жо лын дағы мемлекеттердің келісе атқарған іс-əрекеттеріндегі ор та лық тың рөлін арттыру болып табылады.

ORGANISATION DER VEREINTEN NATIONEN (engl. United Nations Organization) – UNO, eine internationale Organisation, die am 26. Juni 1945 in San Francisco auf der Grundlage der freiwilligen Einigung der Bemühungen souveräner Staaten für Wahrung und Festigung des Weltfriedens, Sicherheit und Ausweitung der Zusammenarbeit zwischen ihnen gegründet wurde. Die in der Charta festgelegten Ziele der UNO sind Gewährleistung des Friedens und der Sicherheit, Vorbeugung und Beseitigung der Friedensbedrohungen und Verhinderung der Aggression, Schlichtung oder friedliche Lösung internationaler Streitigkeiten, Förderung freundschaftlicher Beziehungen zwischen den Nationen, internationale Zusammenarbeit, Verstärkung der Rolle des Zentrums bei koordinierter Handlungen der Staaten, die auf die Durchsetzung dieser Ziele gerichtet sind.

БІТІМ I – соғысушы жақтардың əскери қимылдарды уақытша тоқ та ту туралы келісімі.

WAFFENSTILLSTAND, der – die zeitweilige Einstellung der Kampfhandlungen nach einer Vereinbarung zwischen Krieg führenden Parteien.

2021

БІТІМ II – халықаралық ұйымдарда жəне халықаралық мəслихаттар мен кеңестерде басқа тараптан жалпылама келісімді қабылдауға қар сылық болмаса, шешімді дауысқа салмай-ақ тұтасымен қабылдау рə сі мі, тə сі лі.

KONSENSUS, der (lat. concensus – Einwilligung, Übereinstimmung) – Verfahren, in internationalen Organisationen und Konferenzen sowie Tagungen beim Fehlen formeller Widersprüche vonseiten ihrer Teilnehmer, ohne Abstimmung eine allgemeine Entscheidung zu treffen.

БІТІМГЕР – соғыс жүріп жатқан аймақтарда қарсыласпен келіссөз жүргі зу ге жіберілген соғысушы жақтардың бірінің ерекше өкілеттігі бар ресми өкілі. Бітімгерге тиіспеу ертеден келе жатқан жəне арнайы құрметке ие бол ған халықаралық ғұрып.

PARLAMENTÄR, der (franz. parlementaire – Unterhändler) – offi zieller Vertreter einer den Krieg führenden Seite, der über entsprechende Vollmachten verfügt, mit dem Gegener im Gebiet der Kriegshandlungen Verhandlungen zu führen. Die Unantastbarkeit des Parlamentärs ist einer der ältesten und geehrtesten internationalen Bräuche.

БІТІМГЕРЛІК КОМИССИЯЛАРЫ ЖƏНЕ ТЕРГЕУ КОМИССИЯ-

ЛАРЫ – халықаралық дауды бейбіт жолмен шешу мақ са тын да мем лекет тер дің құратын халықаралық органдары. Тергеу ко мис сия ла ры ның қыз ме ті не даудың тек факт жақтарын анықтау ғана емес, сондай-ақ оны шешу шарттарын зерттеу жəне дайындау да жатады. Олардың жасаған қо ры тын ды ла ры əдетте ұсыныс ретінде қаралады.

UNTERSUCHUNGS – UND SCHLICHTUNGSKOMMISSIONEN,

Pl. – internationale Gremien, die durch Staaten zum Zweck der friedlichen Beilegung internationaler Streitigkeiten gebildet werden. Die Funktion der Untersuchungskommissionen besteht nicht nur in der Ermittlung der faktischen Seite der Auseinandersetzung, sondern auch in der Ausarbeitung der Bedingungen für ihre Beilegung. Ihre Schlußfolgerungen sind in der Regel empfehlender Art.

В

ВИКИЛИКС – Wikileaks-веб-парағы (ағылшынның leaks – «ашық, те сік, дұрыс жабылмаған» сөзінен алынған) – wikileaks-тің басты идея сы қо ғам өміріне байланысты ақпараттарға жол ашу, құжаттарды жа рия лау шы лардың аты-жөнін көрсетілмей ақпараттандыру. Аталған веб бетін құ ру шылар дың кім екені белгісіз, дегенмен бес адамнан тұратын топтың бастаушысы жəне қолдаушысы Джулиан Эссандж болып есептеледі. 2011 жылы 28 қарашада интернетте АҚШ Сыртқы істер министрлігінің мə лім де ме ле рін жəне АҚШ дипломаттарының басқа мемлекеттердің саясат кер ле рі не берген бағалары бар 250 000-дай құжаттар орналастырылды. Шілде айында Wikileaks-те оған қосымша АҚШ қарулы күштерінің Ау ған стан да ғы ахуалы туралы 90 000-дай құпия мəлімдемелері жарық көр ді.Осы мəліметтерді викиликске берді деп кінə тағылған американ солдаты Брэдли Мэннинге сот өмір бақи түрме немесе өлім жазасын беруі мүм кін.

WIKILEAKS, die Website (häufi g auch Wikileaks, englisch leaks ‚Lecks‘, ‚Löcher‘, undichte Stellen‘) ist eine Enthüllungsplattform, auf der Dokumente anonym veröffentlicht werden. Der Kerngedanke von WikiLeaks ist die Idee des freien Zugangs zu Informationen, die öffentliche Angelegenheiten betreffen. Die Gründer sind laut WikiLeaks-Website anonym. Julian Assange war Initiator und die treibende Kraft in einer Gruppe von fünf Personen.

Am 28.11. veröffentlicht die Internetplattform rd. 250 000 Dokumente. Die im Internet verbreiteten Depeschen des US-Außenministeriums enthalten u.a. persönliche Einschätzungen von US-Diplomaten zu Politikern anderer Staaten. Im Juli hatte Wikileaks bereits mehr als 90 000 Geheimberichte des US-Militärs zur Lage in Afghanistan veröffentlicht. Dem US-amerikanischen Soldaten Bradley Manning, dem vorgeworfen wird, Informationen an die Organisation geliefert zu haben, droht deswegen eine lebenslange Haftstrafe oder die Todesstrafe.

Г

ГЕНОЦИД (грек. genos – ру, тайпа, лат. caedere – өлтіру) – қандай да болса бір ұлттық, ұлыстық, нəсілдік немесе діни топтарды тұтастай немесе олардың бір бөлігін құртуға бағытталған іс-əрекет.

GENOZID, der (griech. genos – Geschlecht, Stamm, caerdre – töten) – Völkermord, Handlungen, die auf teilweise oder vollständige Vernichtung einer Nation, einer ethnischen Gruppe, einer Rasse oder Religion gerichtet sind.

ГЕОСАЯСАТ – мемлекет жəне қоғам өміріндегі географиялық жағ дайлар дың маңызын баса көрсететін саясат.

GEOPOLITIK, die – Politik, die im Leben des Staates und der Gesellschaft die Rolle geographischer Faktoren besonders hervorhebt.

Ғ

ҒАРЫШТЫҚ ҚҰҚЫҚ (халықаралық) – мемлекетаралық қарым-қаты нас тар да ғарыш кеңістігі мен əуе тұлғаларын зерттеу жəне пайдалану ретін, олардың құқықтық тəртібін реттейтін заңдық қағидаттар мен қалып тар дың жинағы.

WELTRAUMRECHT (internationales), das – Gesamtheit juristischer Prinzipien und Normen, die die Beziehungen zwischen den Staaten bei der Untersuchung und Benutzung des Weltraumes und der Himmelskörper regeln und ihren Rechtsstatus bestimmen.

2223

Д

ДАМУЫ ЕҢ ТӨМЕН ЕЛДЕР, ДТЕ (Least Developed Countries) – БҰҰның ақпаратынша осы топқа жататындар: Ауғанстан, Ангола, Эк ва то ралдық Гвинеа, Эфиопия, Бангладеш, Бутан, Бенин, Буркина Фасо, Бурунди, Джибутти, Эритреа, Гамбия, Гвиея, Гвинеа-Биссау, Гаити, Йемен, Камбоджа, Кирибати, Коморы, Демократическая Республика Конго, Лаос, Лесото, Либерия, Мадагаскар, Малави, Мали, Мавретания, Сан Томе и Принципи, Сенегал, Сиерра Леоне, Сомалия, Судан, Танзания, ТиморЛес те, Того, Чад, Тувалу, Уганда, Вануату, Орталық Африка Респуб ликасы.

LDC (LEAST DEVELOPED COUNTRIES): Am wenigsten entwickelte Länder. Nach UN zählen dazu: Afghanistan, Angola, Äquatorialguinea, Äthiopien, Bangladesch, Bhutan, Benin, Burkina Faso, Burundi, Dschibuti, Eritrea, Gambia, Guinea, Guinea-Bissau, Haiti, Jemen, Kambodscha, Kiribati, Komoren, Demokratische Republik Kongo, Laos, Lesotho, Liberia, Madagaskar, Malawi, Mali, Mauretanien, Mosambik, Myanmar, Nepal, Niger, Ruanda, Salomonen, Sambia, Samoa, Sao Tome und Príncipe, Senegal, Sierra Leone, Somalia, Sudan, Tansania, Timor-Leste, Togo, Tschad, Tuvalu, Uganda, Vanuatu, Zentralafrikanische Republik.

ДАМЫП КЕЛЕ ЖАТҚАН ЕЛДЕР – аталмыш ұғым халықаралық ұйымдар дың ресми сөздік қорынан алынған (мыс. БҰҰ, ХВҚ мен Əлем банкі: «developing country»), өндірісі дамыған елдермен салыстырғанда да мудың экономикалық, инфрақұрылымдық, əлеуметтік жəне/немесе мə де ни саласында артта қалушылығын білдіреді. Оның негізгі белгілерінің бірі ел ішіндегі жəне тұрғындар арасындағы өте үлкен экономикалық жəне əлеуметтік теңсіздік болып табылады. Дамып келе жатқан елдердің классификациясы: табысы төмен елдер (жалпы табысы 1999-шы жылы адам басына шаққанда 755 АҚШ доллары); табысы орташа елдер (756–2995 АҚШ доллары аралығында); табысы жоғары елдер (адам басына 2996 АҚШ долларынан бастап) жəне «табалдырықтағы» елдер. ENTWICKLUNGSLÄNDER – der Begriff «Entwicklungsland» entstammt dem offi ziellen Sprachgebauch internationaler Organisationen (z.B. UNO, IWF und Weltbank: «developing country») und bezieht sich auf wirtschaftliche, infrastrukturelle, soziale und/oder kulturelle Entwicklungsrückstände im Vergleich zu den Industriestaaten. Ein wichtiges Charakteristikum ist insbesondere das Vorhandensein sehr starker wirtschaftlicher und sozialer Disparitäten innerhalb eines Landes und seiner Bevölkerung. Klassifi kation der Entwicklungsländer: Länder mit niedrigem Einkommen (BSP pro Kopf 1999 bis 755 US-Dollar); Länder mit mittlerem Einkommen (BSP pro Kopf 1999 zwischen 756 und 2995 US-Dollar); Länder mit hohem Einkommen (BSP pro Kopf 1999 ab 2966 US-Doller); «Schwellenländer».

ДƏЛМЕ-ДƏЛ СƏЙКЕС МƏТІН – бір құжаттың өзгертусіз алынған мəтіні.

AUTHENTISCHER TEXT, der (griech. authentikos – verbürgt, glaubwürdig, echt) – unveränderter Text eines Dokuments.

ДЕКЛАРАЦИЯ (лат. declaratio – мəлімдеу, жариялау) – өздерінің ішкі жəне сыртқы саясаттағы ұстанымдарына немесе нақты мəселелерге деген көз қа расты білдіретін бір, екі не көпжақты мəлімдеме.

DEKLARATION, die; ERKLÄRUNG, die (lat. declaratio – Kundgebung, Erklärung) – eine ein-, zwei – oder mehrseitige Erklärung über die Prinzipien der Innen – oder Außenpolitik eines Staates sowie über seine Position zu konkreten Problemen.

ДЕЛДАЛДЫҚ – дауға қатысы жоқ үшінші бір тараптың халықаралық құ қық негізінде өз белсенділігімен немесе дауласушы тараптардың өтіні ші мен екі тарап арасындағы дауды бейбіт жолмен шешу мақсатында, кейде өзі де келіссөздерге белсенді түрде араласа отырып, халықаралық дауды шешу құралдарының бірі.

VERMITTLUNG, die; VERMITTLERSCHAFT, die – eines der Mittel der friedlichen Lösung internationaler Streitigkeiten, wo die dritte, an der Streitigkeit unbeteiligte Seite gemäß dem Völkerrecht auf eigene Initiative oder auf Bitte der daran beteiligten Seiten Verhandlungen zu ihrer friedlichen Beilegung organisiert und an diesen Verhandlungen unmittelbar teilnimmt.

ДЕМАРШ (фр. demarche – қадам) – үкіметтің, сыртқы істер ведомствосы не дипломатиялық өкілдіктің басқа ел үкіметіне қатысты дип ло ма тия лық іс-қимылы, əрекеті. Демарш əртүрлі нысанда болуы мүмкін, мысалы нота, мəлімдеме т.т.

DEMARCHE, die (fr. demarche – Schritt) – diplomatischer Schritt, der durch die Regierung, das Auswärtige Amt oder den diplomatischen Vertreter gegenüber der Regierung eines anderen Staates vorgenommen wird. Die

Demarche kann ihrer Form nach verschieden ausfallen (Note, Erklärung

u.a.).

ДЕПОЗИТАРИЙ (лат. depositum – сақтауға берілген, тапсырылған нəрсе) – халықаралық көпжақты келісімшарттың түпнұсқасын жəне соған қа ты сы бар басқа да құжаттарды сақтаушы бір немесе бірнеше мемлекет, ха лық ара лық ұйым.

DEPOSITAR, das (lat. depositum – das Hinterlegte, das zur Aufbewahrung Abgegebene) – ein oder einige Staaten, eine internationale Organisation, die den Originaltext des völkerrechlichen multilateralen Vertrags und alle dazu gehörenden Dokumente verwahrt.

ДЕРБЕСТЕНУ – бір аймақтың өзі құрамында тұрған мемлекеттік құ рылым нан дербестеніп, жеке шығуға ұмтылысы.

2425

SEPARATISMUS (lat. separatus – getrennt) – das Bestreben nach Abspaltung eines Gebietes aus einem bestehenden Staatsverband.

ДИПЛОМАТ – белгілі бір мемлекеттің шетелдік мемлекеттермен ресми қарым-қатынастарын жүзеге асыру барысында жұмыс жүргізетін арнайы дайындығы бар мемлекеттік лауазымды адам.

DIPLOMAT, der – eine mit der Durchsetzung diplomatischer Beziehungen des Entsendestaates mit fremden Staaten beauftragte Persönlichkeit, die über dafür geeignete Kenntnisse verfügt.

ДИПЛОМАТИЯ – мемлекеттің сыртқы саясатын жүзеге асырудың құ ралы, қойылған мақсаттың түріне сай, нақты шарттарды ескере отырып іске асырылатын, соғыс əрекетіне жатпайтын практикалық əрекеттер, тə сіл дер мен əдістердің жиынтығы. Дипломатия ұғымын халықаралық қай шы лықтар дың алдын алу немесе реттеу, тараптарды келісімге немесе мə мі ле ге келтірер шешімдерді іздеу, сонымен қатар халықаралық ын ты мақ тас тықты дамыту жəне тереңдету мақсатындағы келіссөздерді жүргізу ше бер лігі мен де байланыстырады.

DIPLOMATIE, die – Mittel für Durchführung der Außenpolitik eines Staates, die die Gesamtheit friedlicher praktischer Maßnahmen, Verfahren und Mittel darstellen, die unter Berücksichtigung konkreter Bedingungen und des Charakters der zu lösenden Aufgaben verwendet werden. Auch die Kunst der Verhandlungsführung, um internationalen Konfl ikten vorzubeugen, nach Kompromissen zu suchen und gegenseitig akzeptable Lösungen zu fi nden sowie internationale Zusammenarbeit auszubauen und zu vertiefen.

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ АРТЫҚШЫЛЫҚТАР МЕН ИММУНИТЕТ—

ТЕР – шетелдік дипломатиялық өкілдіктерге, арнайы миссияларға, халық ара лық ұйымдар мен олардың басшыларына жəне қызметкерлеріне бе рі ле тін құқықтар мен жеңілдіктер. Аталған құқықтар мен жеңілдіктер ұйым дар мен адамдарға халықаралық құқық негізінде өздерінің қыз метте рін сол жердегі үкіметтің тексерісіне ұшырамай, тиімді түрде атқаруға мүм кін дік береді. Бұл мемлекеттердің егеменді тең – құқылық қа ғи да сына негізделген.

DIPLOMATISCHE PRIVILEGIEN (VORRECHTE) UND IMMUNI-

TÄTEN, Pl. – Rechte und Privilegien, die ausländischen diplomatischen Vertretungen, Sondermissionen, Vertretern der Staaten bei internationalen Organisationen, ihren Leitern und Mitarbeitern gewährt werden, um den genannten Organisationen und Personen die Möglichkeit zu geben, die durch das Völkerrecht vorgesehenen Funktionen ohne Kontrolle vonseiten des Aufenthaltslandes effektiv auszuüben, was aus dem Prinzip der souveränen Gleichberechtigung der Staaten erfolgt.

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ АУДИЕНЦИЯ (лат. audientia – тыңдау) – ел ба сының, үкімет басшысының, сыртқы істер министрінің не басқа бір үкі мет мүшесінің дипломатиялық өкілді қабылдауы.

DIPLOMATISCHE AUDIENZ, die (lat. audientia – Gehör) – Empfang eines diplomatischen Vertreters beim Staatsoberhaupt, dem Regierungschef, dem Außenminister oder einem Regierungsmitglied.

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ БОЙ КӨРСЕТУ – үкіметтің, сыртқы істер ведомствосы не дипломатиялық өкілдіктің басқа ел үкіметіне қатысты дипло ма тия лық іс-қимылы, əрекеті. Демарш əртүрлі нысанда болуы мүм кін, мысалы нота, мəлімдеме т.т.

DEMARCHE, die (fr. demarche – Schritt) – diplomatischer Schritt, der durch die Regierung, das Auswärtige Amt oder den diplomatischen Vertreter gegenüber der Regierung eines anderen Staates vorgenommen wird. Die Demarche kann ihrer Form nach verschieden ausfallen (Note, Erklärung u.a.).

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ДƏСТҮР, ПРОТОКОЛ – халықаралық қа ты настар да үкіметтер, сыртқы істер ведомстволары, дипломатиялық өкіл дік тер мен ресми адамдар арасында сақталатын ережелер, дəстүрлер мен шартты лық тар дың жиынтығы.

DIPLOMATISCHES PROTOKOLL, das – Gesamtheit von allgemein angenommenen Regeln, Traditionen und Gepfl ogenheiten, an die sich Regierungen, Behörden des Auswärtigen Amtes, diplomatische Vertretungen und offi zielle Personen im internationalen Umgang halten.

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ КЕЛІССӨЗДЕР – мемлекет өкілдерінің саяси, экономикалық жəне де басқа екіжақты жəне көпжақты қарым-қа ты нас тарын, сыртқы саясат стратегиясы мен тактикасын немесе дип ло ма тия лық əрекеттерді келісе істеу, пікір жəне ақпарат алмасу, келісімшарттарды дайындау жəне қол қою, даулы мəселелерді реттеу жөнінде кездесіп, рес ми талдауы.

DIPLOMATISCHE VERHANDLUNGEN Pl. – offi zielle Besprechung

politischer, wirtschaftlicher und anderer Fragen der bi – und multilateralen Beziehungen durch Vertreter der Staaten, um außenpolitische Strategie, Taktik oder entsprechende diplomatische Aktivitäten abzustimmen, den gegenseitigen Meinungs – und Informationsaustausch vorzunehmen, Verträge vorzubereiten und sie zu unterzeichnen, Streitfragen beizulegen u.a.

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ КОРПУСТЫҢ ДУАЙЕНІ, АҚСАҚАЛЫ (фр. doyen – ақсақал) – дипломатиялық корпустағы əріптестері ішінде сол елде сенім грамотасын бірінші болып тапсырған дипломатиялық өкілдіктің басшысы. Дуайеннің қызметі əдетте протоколдық сипатта болады.

DOYEN, der (фр. doyen – Ältester) – Wortführer des diplomatischen Corps, der unter den ranghöchsten Diplomaten im Aufenthaltsstaat am längsten akkreditiert ist. Die Funktionen des Doyens ist vor allem protokollarischer Art.

2627

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ҚАБЫЛДАУЛАР – маңызды оқиғалар мен ме реке лік күндерді атап өту, орналасқан елдегі мемлекет немесе елге келген шетелдік делегациялар басшыларына құрмет пен қонақжайлылық көр сету мақсатында, сонымен бірге дипломатиялық өкілдіктердің өз қыз ме тін атқару барысында өткізілетін ресми шаралар.

DIPLOMATISCHE EMPFÄNGE – offi zielle Veranstaltungen, die aus Anlass wichtiger Ereignisse und Staatsfeierlichkeiten, zu Ehren der im Land eintreffenden Delegationen als Zeichen der Gastfreundlichkeit und Hochachtung des Aufenthaltsstaates sowie durch diplomatische Vertretungen bei der Realsierung ihrer Missionen durchgeführt werden.

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ҚАТЫНАСТАР – халықаралық құқықтар мен ха лық ара лық қатынастар практикасының нормаларына сай мемлекеттер арасындағы ресми қатынастарды сақтаудың негізгі түрі. Дипломатиялық қа ты нас тар мемлекеттер арасындағы достық қатынастарды дамытуға, халық ара лық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтауға себін тигізуге тиісті. DIPLOMATISCHE BEZIEHUNGEN, Pl. – eine wichtige Form der offi ziellen Beziehungen zwischen Staaten, die den Normen des Völkerrechts und der Praxis des internationalen Verkehrs entsprechen. Sie sind berufen, zur Entwicklung freundschaftlicher Beziehungen zwischen Staaten, zur Festigung des Weltfriedens und der – sicherheit beizutragen.

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ҚАТЫНАСТАРДЫ ҮЗУ – бір мемлекеттің ынтасымен іске асырылатын жəне ресми түрде жарияланатын басқа мемлекетпен дипломатиялық қатынастарды тоқтату жəне дипломатиялық өкіл діктер ді кері шақырып алу.

ABBRUCH DIPLOMATISCHER BEZIEHUNGEN – ein durch einen

Staat initiierter und offi ziell erklärter Abbruch diplomatischer Beziehungen zu einem anderen Staat, es wird durch die Abberufung diplomatischer Vertreter begleitet.

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ МИССИЯ – уəкіл немесе сенімді уəкіл бас қара тын дипломатиялық өкілдік. Дипломатиялық өкілдіктер мен иммунитеттер жөніндегі 1961-ші жылғы Вена конвенциясы дипломатиялық миссия мен елшілік арасында айырмашылық жасамайды.

DIPLOMATISCHE MISSION, die – diplomatische Vertretung, die von einem Gesandten oder Geschäftsträger a.I. geleitet wird. Die Wiener Konvention über diplomatische Beziehungen von 1961 sieht hinsichtlich diplomatischer Privilegien und Immunitäten keinen Unterschied zwischen der diplomatischen Mission und der Botschaft.

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ НОТА – дипломатиялық хат-хабар құжатының бір түрі. Халықаралық дипломатиялық қызметте ноталар алмасу ха лықара лық шарттар жасасу нысандарының бір түрі болып табылады. DIPLOMATISCHE NOTE, die – diplomatisches Dokument. In der internationalen diplomatischen Tätigkeit ist der Notenwechsel eine der Formen der Abschließung zwischenstaatlicher Verträge.

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ӨКІЛДІК – дипломатиялық өкіл басқаратын шетел де гі мемлекеттік сыртқы қарым-қатынас органы.

DIPLOMATISCHE VERTRETUNG, die – ausländisches Gremium des Auswärtigen Amtes des Entsendestaates, das durch einen diplomatischen Vertreter geleitet wird.

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ӨКІЛДІ КЕРІ ҚАЙТАРЫП АЛУ – бұл шара өз үкіметінің шешімі бойынша аталмыш өкілдің басқа жұмысқа ауысуына, орнынан түсуіне, ауруына не басқа да бір себептерге байланысты, ал қабыл дау шы ел мемлекетінің шешімі бойынша дипломатиялық өкіл персона нон грата (жағымсыз тұлға) болып танылса, мемлекеттер арасындағы дип ло ма тиялық қатынастарды бұзғанда немесе уақытша тоқтатқанда іске асырылады.

ABBERUFUNG DES DIPLOMATISCHEN VERTRETERS, die – es

wird vorgenommen auf Initiative der Entsenderegierung: infolge der Ernennung der betreffenden Person zu einem anderen Amt, ihrer Pensionierung, Erkrankung oder aus einem anderen Grund; auf Initiative der Regierung des Aufenthaltslandes: infolge der Erklärung des diplomatischen Vertreters persona non grata, wenn diplomatische Beziehungen zwischen den Staaten abgebrochen oder unterbrochen werden.

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ТІЛ – ресми дипломатиялық қарым-қатынастар жүргізіліп, дипломатиялық құжаттар жасалатын тіл. Дипломатиялық тіл деп дипломатиялық сөз қорына кіретін терминдер мен сөз тіркестерінің жалпы жиынтығын да айтады, мыс., агреман, сенім грамоталары т.т.

DIPLOMATENSPRACHE, die – Sprache, in der offi zielle Verhandlungen geführt und diplomatische Dokumente verfaßt werden. Unter dem Begriff «Diplomatensprache» werden auch Termini und Satzteile verstanden, die in den allgemeinen Diplomatenwortschatz aufgenommen sind wie z.B. Agrement, Beglaubigungsschreiben u.a.

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ҮЛКЕНДІК – көпшілік қатысатын шараларда дипломатиялық корпус ұжымының, дипломатиялық өкілдіктердің басшы ла ры ның арасындағы, дипломатиялық жəне орналасқан мем ле кет те гі билік өкілдері арасындағы, бір дипломатиялық өкілдіктің дипломаттары арасындағы үлкендікті білдіретін дипломатиялық дəстүрдің ең ма ңыз ды ережелерінің бірі.

DIPLOMATISCHE RANGORDNUNG, die – eine der wichtigsten Regeln des diplomatischen Protokolls, die bezüglich der kollektiven Rangordnung des zu einer offi ziellen Veranstaltung eingeladenen diplomatischen Corps, der Rangordnung zwischen den Leitern der diplomatischen Vertretungen, der Rangordnung zwischen den diplomatischen Vertretern und Machtorganen des Aufenthaltslandes, der Rangordnung zwischen den Diplomaten einer diplomatischen Vertretung eingehalten wird.

2829

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ХАТ-ХАБАР – мемлекеттің сыртқы саясатына жəне дипломатиялық жұмысқа байланысты мəмілегерлік сипаттағы ресми хат-хабар мен құжаттардың жиынтығы.

DIPLOMATENPOST/-KORRESPONDENZ, die – Gesamtheit verschiedener Arten der offi ziellen Korrespondenz und Dokumentationen diplomatischer Art, eine der Hauptformen der außenpolitischen und diplomatischen Tätigkeit eines Staates.

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ШАБАРМАН – дипломатиялық поштаны жеткізу міндеті тапсырылған ресми тұлға. Дипломатиялық қарым-қатынастар туралы 1961-ші жылғы Вена конвенциясына сай дипломатиялық шабарман жеке басына тиіспеушілік құқына ие, оны тұтқындауға немесе қандай да түрде болмасын ұстауға болмайды.

DIPLOMATISCHER KURIER, der; BOTE, der – Person, die bevollmächtigt ist, die Diplomatenpost zuzustellen. Gemäß der Wiener Konvention über diplomatische Beziehungen von 1961 genießt der diplomatische Kurier persönliche Unantastbarkeit und kann nicht verhaftet oder in irgendwelcher Form festgenommen werden.

ДИПЛОМАТТЫҚ КИІМ – дипломаттардың ерекше салтанат кезінде киетін арнаулы киім түрлері.

DIPLOMATENANZUG, der – Kleidungen, die von Diplomaten zu besonderen Anlässen getragen werden.

ДИСКРИМИНАЦИЯ (лат. discriminatio – бөлектеу, ерекшелеу) – ха лықара лық қарым-қатынаста бір мемлекеттің теңқұқылық ұcтанымды бұза отырып, екінші бір мемлекеттің құқы мен заңды мүддесін шектеуі немесе кем сітуі.

DISKRIMINIERUNG, die (лат. discriminatio – Aussonderung, Unterscheidung) – in den internationalen Beziehungen: Einschränkung oder Missbrauch der Rechte und gesetzlicher Interessen eines Staates durch einen fremden Staat, was das Prinzip der Gleichberechtigung verletzt.

DIVIDE ET IMPERA (лат. – «Бөліп ал да, билеп – төсте!») – ертедегі Рим басқыншыларының ұстанымы.

DIVIDE ET IMPERA (lat. – Teile und herrsche!) – Prinzip der alten römischen Aggressoren: Teilen und herrschen!

ДҮНИЕЖҮЗІЛІК САУДА ҰЙЫМЫ, ДСҰ – (World Trade Organization, WTO) – ДСҰ (ВТО) 1947-шi жылы Жалпы Кеден жəне Сауда туралы Келі сім нің ГАТТ (GATT – General Agreement on Tariffs and Trade) ізбасары ре тін де 1994-ші жылдың 15-ші сəуір күні Марракеш (Марокко) қа ла сында құ рыл ды. Мақсаты мен міндеттері: халықаралық сауда байланыстарын мін дет ті ережелер негізінде ұйымдастырып, сауда практикасын тексеру, сау да ға байланысты дауларды нəтижелі түрде реттеуді іске асыру. Не гіз гі мін дет те рі: ГАТТ тұжырымдарын жалғастыру: екі жаққа бірдей тиім ді лік, либералдандыру жəне нəтижелі жеңілдіктер беру. Мүше елдер: келісімге қол қой ған 139 мемлекеттер мен Еуропа Одағының комиссиясы. Негізгі органдары: Министрлер конференциясы, мемлекеттік қызметкерлер деңге йін де гі сарапшылардың жалпы Кеңесі.

WELTHANDELSORGANISATION, die – (World Trade Organization), WTO – Gründung am 15.04.1994 in Marrakech (Marokko) als Nachfolgeorganisation des Allgemeinen Zoll – und Handelsabkommens GATT (General Agreement on Tariffs and Trade) von 1947. Ziele und Aufgaben: Die WTO soll die internationalen Handelsbeziehungen innerhalb bindender Regelungen organisieren, Handelspraktiken überprüfen und für eine effektive Streitschlichtung bei Handelskonfl ikten sorgen. Ihr obliegt die Weiterverfolgung der GATT-Prinzipien: Gegenseitigkeit, Liberalisierung und Meistbegünstigung. Mitglieder: 139 Vertragsstaaten und die EU-Kommission. Hauptorgane: Ministerkonferenz, Allgemeiner Rat von Experten auf Beamtenebene.

Е

ЕГЕМЕНДІК – мемлекеттің өзінің ішкі жəне сыртқы қатынастарында басқа мемлекеттерден толық тəуелсіздігі, өз аумағында басқа елдің араласуына жол бермейтін толық заң шығарушылық, атқарушылық жəне сот билігі бар болуы.

SOUVERÄNITÄT, die – (franz. souverainete – Unabhängigkeit) – Gesamtheit der Gesetzgebungs-, Exekutiv – und Gerichtsgewalt des Staates in seinem Hoheitsgebiet, die jede ausländische Macht ausschließt; volle Unabhängigkeit des Staates von fremden Staaten in seinen inneren und äußeren Angelegenheiten.

ЕЛАУҒАНДАР I – бір мемлекеттің тұрақты немесе ұзақ мерзімге табыс табу мақсатымен немесе саяси не діни себептердің салдарынан екінші мемлекет аумағына қоныс тепкен адамдар.

IMMIGRANTEN, AUSSIEDLER, EINWANDERER, ZUWANDE-

RER, Pl. – Bürger eines Staates, die auf der Suche nach Arbeit sowie aus politischen oder religiösen Gründen zur ständigen Niederlassung oder für längere Zeit in einen anderen Staat gekommen sind.

ЕЛАУҒАН II – өзі азаматы болып табылатын немесе тұрақты өмір сүр ген елінен басқа мемлекетке тұрақты қоныстануға кеткен адам.

EMIGRANT, der; AUSWANDERER, der (lat. emigrans – Ausreisende, Auswandernde) – eine Person, die das Land verläßt, dessen Staatsangehörigkeit er besitzt oder wo er ständig gelebt hat, und in einen anderen Staat zum ständigen Wohnort ausreist.

ЕЛБАСЫ – өкілеттігі елдің Ата Заңымен белгіленетін мемлекеттік басшы лық пен сыртқы өкілдіктің ең жоғарғы конституциялық органы.

3031

STAATSOBERHAUPT, das; STAATSCHEF, der – der oberste Repräsentant der Staatsführung und der Außenvertretung des Landes, dessen Vollmachten durch die Verfassung bestimmt werden.

ЕЛШІ – 1) 1-ші сыныпты дипломатиялық өкілдіктің Елбасы бекітетін басшысы.

2) Сыртқы істер органдарында істейтін дипломатиялық қызметкерлерге берілетін ең жоғарғы дəреже.

BOTSCHAFTER, der – 1. Leiter der diplomatischen Vertretung 1.Klasse, wird durch das Staatsoberhaupt akkreditiert.

2. Der höchste diplomatische Rang, der dem diplomatischen Personal des Auswärtigen Amtes verliehen wird.

ЕСКЕРТПЕ – мемлекеттің халықаралық шартқа қол қоярда, оны қа былдар да немесе бекітерде жасайтын, сол шартқа қосыларда мəлімдейтін өзіне байланысты біржақты ресми ескертпесі. Осы арқылы мемлекет өзі не байланысты қолданымда шарттың кейбір қағидаларын алып тастау немесе заңдық əсерін өзгерту туралы өз ойын білдіреді.

KLAUSEL, die – einseitige offi zielle Erklärung eines Staates bei der Unterzeichnung, Ratifi zierung oder Bestätigung eines völkerrechtlichen Vertrages oder eine Ergänzung, durch die der Staat juristische Wirkung einer Bestimmung für diesen Staat aus dem Vertrag ausschließen oder sie ändern will.

ЕУРАЗИЯ ЭКОНОМИКАЛЫҚ БІРЛЕСТІГІ, ЕурАзЭБ – бұрынғы Кеден дік Одақтың негізінде құрылды. Мүше елдер: Қазақстан Республикасы, Ресей Федерациясы, Беларусь Республикасы, Қырғыз Республикасы жəне Тəжік Республикасы. 2006-шы жылы қаңтарда ЕАЭБ-ке Өзбек Республикасы да мүше болып қабылданды. Ұйымның негізгі мақ сат та ры мүше елдер арасындағы интеграциялық үрдістерді дамыту, ортақ эко номи ка лық, құқықтық, əлеуметтік жəне мəдени кеңістік құру болып табылады. Негізгі басқару органдары: Мемлекетаралық Кеңес, Ин те гра ция лық Комитет, Парламентаралық Қауымдастық жəне Бірлестік Соты.

EURASISCHE WIRTSCHAFTSGEMEINSCHAFT, die EAWG – hervorgegangen aus der Zollunion. Mitgliedstaaten: Republik Kasachstan, Russische Föderation, Republik Belarus, Republik Kyrgystan und Republik Tadschikistan. Januar 2006 wurde in die EAWG auch die Republik Usbekistan aufgenommen. Ziele: Entwicklung der Integrationsprozesse zwischen den Mitgliedstaaten, Schaffung eines gemeinsamen wirtschaftlichen, rechtlichen, sozialen und kulturellen Raumes. Hauptverwaltungsorgane: Regierungsrat, Integrationsausschuß, Parlamentariervollversammlung und Gericht der Gemeinschaft.

ЕУРОАТЛАНТИКАЛЫҚ СЕРІКТЕСТІК КЕҢЕСІ (Europe-Atlantic Partnership Council), ЕАСК 1997-ші жылдың 30-шы мамыры күні НАТО жəне Бейбітшілік жолындағы серіктестік (БЖС) ұйымына мүше елдер құр ған. ЕАСК өз жұмысын НАТО-мен, БЖС-пен жəне бейбітшілікті сақтау, гуманитарлық көмек пен соғыстың алдын алу салаларында ын ты мақтас тық ты қолдайтын басқа да елдермен үйлестіре отырып жүргізеді.

EUR-ATLANTISCHER PARTNERSCHAFTSRAT (Europe-Atlantic

Partnership Council), EAPC – geschaffen am 30. Mai 1997 aus NATO – und PfP – Staaten, koordiniert die Aktivitäten der NATO-Staaten mit den PfP-Teilnehmern und anderen Staaten, die in den Bereichen Friedenserhaltung, humanitäre Einsätze und Kriegsverhinderung zusammenarbeiten wollen.

ЕУРОПАДАҒЫ ҚАУІПСІЗДІК ПЕН ЫНТЫМАҚТАСТЫҚ КЕ ҢЕ СІ,

ЕҚЫК – 1973-ші жылдың 3-ші шілдесінен 1975-ші жылдың 1-ші тамызына дейін Хельсинки жəне Женева қалаларында 33 Еуропа ел де рі нің, сонымен бірге АҚШ пен Канада өкілдерінің қатысуымен өтті. Аталмыш ке ңес халықаралық шиеленісті шешу жолындағы ерекше зор ха лық аралық мəні бар маңызды қадам болды. Қараңыз: ЕҚЫҰ.

KONFERENZ FÜR SICHERHEIT UND ZUSAMMENARBEIT IN

EUROPA – fand unter Teilnahme der Vertreter aus 33 europäischen Ländern, den USA und Kanada vom 3.Juli 1973 bis 1.August 1975 in Helsinki und Genf statt. Sie war ein Ereignis von Weltbedeutung, ein wichtiger Schritt bei der Festigung der Entspannung der internationalen Lage. Sieh:

OSZE.

ЕУРОПАДАҒЫ ҚАУІПСІЗДІК ЖƏНЕ ЫНТЫМАҚТАСТЫҚ ҰЙЫ—

МЫ (Organization for Security and Cooperation in Europe) – ЕҚЫҰ, БҰҰның аймақтық келісімі ретінде бұрынғы Еуропадағы Қауіпсіздік жəне Ынтымақтастық туралы Кеңестің негізінде құрылды. Басқару органдары: Министрлер Кеңесі (Сыртқы істер министрлері Кеңесі), Жоғарғы Ке ңес (Жоғарға лауазымды қызметкерлер Кеңесі), Тұрақты Комитет. Аз ұлт тар мəселелері туралы Жоғарғы Комиссар Варшавада орналасқан ЕҚЫҰ-ның демократиялық институттар жəне адам құқы мəселелері бюросымен қоян-қолтық біріге жұмыс істейді. Екі ұйым да аз ұлттарға байланысты дауды уақытында анықтап, осы дағдарысты ЕҰЫҰ-ның тетіктерін қолдана отырып, саяси жəне əскери күшпен шешу мақсатын көздейді.

ORGANISATION FÜR SICHERHEIT UND ZUSAMMENARBEIT

3233

IN EUROPA – OSZE, (Organization for Security and Cooperation in Europe), Staatenverbindung, hervorgegangen aus der KSZE (Konferenz für Sicherheit und Zusammenarbeit in Europa), vesteht sich als eine «regionale Abmachung der Vereinten Nationen». Institutionen: Ministerrat (Rat der Außenminister), Hoher Rat (Ausschuss Hoher Beamter), Ständiger Ausschuss. Das Amt des Hochkommissars für nationale Minderheiten arbeitet eng mit dem OSZE – Büro für demokratische Institutionen und Menschenrechte in Warschau zusammen. Beide haben die Aufgabe, Minderheitskonfl ikte frühzeitig zu erkennen und dafür zu sorgen, dass die OSZE-Mechanismen zur politischen und militärischen Krisenbewältigung in Gang gesetzt werden.

ЕУРОПА КЕҢЕСІ (ЕК) – 1949-шы жылы 5-ші мамыр күні Лондон қаласында (Ұлыбритания) он мемлекеттің қатысуымен құрылған. Мақ саты: мүше елдер арасындағы байланысты одан əрі нығайту, эко но ми ка лық жəне əлеуметтік прогреске қолдау көрсету, адам құқы мен плю ра лис тік демократияны қорғау, Еуропадағы демократия жолына түскен жас елдерге саяси, заңгерлік жəне конституциялық-құқықтық реформаларын іске асыруда саяси көмек көрсету. Отырысы жылына екі рет мемлекет жəне үкі мет басшылары деңгейінде өтеді. ЕК баршаға міндетті құқылық шешім дер қабылдай алады. Басты органдары: Министрлер комитеті (Сыртқы істер министрлері деңгейінде), Парламенттік ассамблея, ЕК Хат шылы ғы. ЕК ЕО-ның дамуына қажетті серпін беріп, ЕО қызметінің бар лық салаларының жалпы саяси мақсаты мен басымдылықтарын анық тай ды, бірақ заң шығарушылық қызметпен айналыспайды. Кеңес Министрлер дең ге йінде шешілмеген даулы мəселелермен де шұғылданады.

EUROPÄISCHER RAT (ER) – Gründung am 05.05.1949 in London (Großbritannien) durch zehn Staaten. Ziele: Engerer Zusammenschluss zwischen den Mitgliedstaaten, Förderung des wirtschaftlichen und sozialen Fortschritts; Schutz der Menschenrechte und der pluralistischen Demokratie; enge politische Partnerschaft mit den neuen Demokratien Europas und Hilfeleistung bei ihren politischen, gesetzgeberischen und verfassungsrechtlichen Reformen. Seine Tagungen fi nden jährlich zweimal auf Ebene der Staats – und Regierungschefs statt. Der Europarat kann rechtsverbindliche Beschlüsse fassen. Hauptorgane: Ministerkomitee (auf der Ebene der Außenminister), die Parlаmеntarische Versammlung, das ER-Sekretariat. Der ER gibt der EU die für ihre Entwicklung erforderlichen Impulse, legt die allgemeinen politischen Ziele und Prioritäten in allen EU-Tätigkeitsbereichen fest, wird aber nicht gesetzgeberisch tätig. Er befasst sich auch mit strittigen Fragen, die auf Ministerebene ungeklärt blieben.

ЕУРОПАЛЫҚ ЕРКІН САУДА АССОЦИАЦИЯСЫ (European Free

Trade Association), EФТА – 1960-шы жылдың 4-ші қаңтары күні Стокгольм қаласында (Швеция) құрылған. Мақсаты: экономиканы дамыту, жұмыспен толық қамтамасыз ету, тұрмыс деңгейін көтеру жəне осы ұйым ға мүше елдер арасындағы аграрлық емес тауарларға байланысты сауда-саттық байланыстарындағы кедергілерді жою. Басты органдары: Кеңес (Тұрақты өкілдер – министрлер деңгейінде), Сот палатасы, Хатшы лық.

EUROPÄISCHE FREIHANDELSASSOZIATION (European Free

Trade Association), EFTA – Gründung am 04.Januar 1960 in Stockholm (Schweden). Ziele: Wirtschaftswachstum, Vollbeschäftigung, Erhöhung des Lebensstandards u.a. durch Beseitigung von Handelsbarrieren unter den Mitgliedstaaten bei nichtagrarischen Gütern. Hauptorgane: Rat (auf der Ebene der Ständigen Delegierten, auf Ministerebene), der Gerichtshof, das Sekretariat.

ЕУРОПАЛЫҚ КӨРШІЛЕСТІК САЯСАТЫ (ЕКС) – 2004 жылы ЕОның кеңеюі барысында дайындалып, іске асырылуда. Мақсаты – ке ңе йіп келе жатқан ЕО мен оған көршілес мемлекеттер арасында жаңа қай шылық тар туындауын болдырмау, керісінше осы үдеріске қатысы бар барлық мем ле кет тер дің əл-ауқатын көтеріп, тұрақтылығы жəне қауіпсіздігін нығайту.

EUROPÄISCHE NACHBARSCHAFTSPOLITIK (ENP): Ziel der

ENP, diе mit der EU-Erweiterung 2004 entwickelt wurde, ist es, die Entstehung neuer Trennlinien zwischen der erweiterten EU und Ihren Nachbarstaaten zu verhindern und staatdessen Wohlstand, Stabilität und Sicherheit aller Beteiligten zu stärken.

ЕУРОПА ОДАҒЫ, ЕО – 1992-ші жылдың 7-ші ақпанында Маастрихт (Нидерланд) қаласында Еуропалық Ұйымдардың 12 мемлекеті қол қойып, 1993-ші жылдың 1-ші қарашасында күшіне енген Еуропалық Одақ туралы келісімшарт негізінде құрылды. 1995-ші жылдың 1-ші қа ра шасын да Одаққа Финляндия, Австрия жəне Швеция кіргеннен кейін ЕОтың 15 мүше мемлекеті болды. ЕО кеңею үрдісі 1998-ші жылы 30-шы нау рыз да ғы ЕО-қа мүше жəне оған үміткер барлық орта жəне шығыс еуро па лық он мемлекеттің (Эстония, Польша, Чех Республикасы, Венгрия, Болгария, Латвия, Литва, Словак Республикасы, Румыния, Мальта) жəне Кипрдің сыртқы істер министрлері қатысқан конференциясында басталды. Еуропалық Ұйымдардың құрамына Еуропалық көмір жəне болат, Еуропалық экономикалық жəне Еуропалық атом ұйымдары кіреді. Олардың ортақ кеңесі (Министрлер Кеңесі) мен ортақ комиссия сы бар. Еуропа Одағы халықаралық деңгейдегі мақсаттары: ЕО-ның ор тақ құндылықтары мен мүдделерін, қауіпсіздігін, тəуелсіздігі мен тұ тас тығын сақтау; демократияны, заң үстемдігін, адам құқықтары мен ха лықар а лық құқық қағидаларын қолдау; бейбітшілікті сақтау, дау-шие ле ністер дің алдын алу жəне халықаралық қауіпсіздікті күшейту; дамып келе жат қан елдердегі жоқшылық пен аш-жалаңаштықты жеңу мақсатында эко но ми ка сы ның тұрақты дамуын қолдау; барлық елдердің ғаламдық эко но ми ка ға кірігуін қолдау; қоршаған ортаны сақтау жəне сапасын жақ сар ту ға бағытталған халықаралық шаралардың дамуына өз үлесін қосу жəне əлем де гі табиғи ресурстарды үнемдеп пайдалану; табиғи немесе адам кі нə сі нен болған апат кезінде көмек көрсету; көпжақты ынтымақтастық пен жауапкершілігі мол саясат негізінде Əлемдік тəртіпті қолдау.

3435

EUROPÄISCHE UNION, die – EU wurde mit dem am 7.02.1992 in Maastricht (Niederlande) durch die zwölf Staaten der Europäischen Gemeinschaften unterzeichneten und am 01.11.1993 in Kraft getretenen Vertrag über die Europäische Union (EU-Vertrag) gegründet. Seit dem Beitritt von Finnalnd, Österreich und Schweden am 01.11.1995 hat die EU 15 Mitgliedstaaten. Der EU-Erweiterungsprozess begann am 30.03.1998 mit einer Konferenz der Außenminister der EU-Mitgliedstaaten, aller zehn mittel – und osteuropäischen Bewerberstaaten (Estland, Polen, Tschechische Republik, Ungarn, Bulgarien, Lettland, Littauen, Slowakische Republik, Rumänien, Malta) sowie Zyperns. Seit ..

Drei Gemeinschaften (Europäische Gemeinschaft für Kohle und Stahl – EGKS, Europäische Wirtschaftsgemeinschaft – EWG, und Europäische Atomgemeinschaft – Euratom) bilden zusammen die Europäischen Gemeinschaften. Sie haben einen gemeinsamen Rat (Ministerrat) und eine gemeinsame Kommission. Die EU verfolgt auf internationaler Ebene folgende Ziel: Wahrung der gemeinsamen Werte, grundlegenden Interessen, Sicherheit, Unabhängigkeit und Unversehrtheit der EU; Förderung von Demokratie, Rechtstaatlichkeit, der Menschenrechte und der Grundsätze des Völkerrechts; Wahrung des Friedens, Verhütung von Konfl ikten und Stärkung der internationalen Sicherheit; Förderung einer nachhaltigen Entwicklung in den Entwicklungsländern mit dem vorrangingen Ziel, die Armut zu beseitigen; Förderung der Integration aller Länder in die Weltwirtschaft; Beitrag zu Entwicklung internationaler Maßnahmen zur Erhaltung und Verbesserung der Umweltqualität und der nachhaltigen Bewirtschaftung der weltweiten natürlichen Ressourcen; Hilfe bei Naturkatastrophen oder von Menschen verursachten Katastrophen; Förderung einer auf verstärkter multilateraler Zusammenarbeit und verantwortungsvoller Weltordnungspolitik beruhenden Weltordnung.

ЕУРОПАЛЫҚ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖƏНЕ ВАЛЮТА ОДАҒЫ – үш

ке зең мен іске асырылған ЕЭВО-ның негізін қалаған 1993-ші жылғы жасал ған Еуропа Одағы туралы шарт болды. 2001-ші жылдың 1-ші қаң тары күні осы шартқа мүше 12 елдің ұлттық валюталарының орнына ор тақ төлем ретінде айналымға евро енгізілді. Еуропалық валюта ке ңіс ті гінде гі ақша саясатына жауапкершілік ЕО-на мүше мемлекеттердің ұлттық банкілерінен ұлттық тəуелсіз Орталық банкілермен біріге Ор та лық банкілердің Еуропалық жүйесін құрайтын тəуелсіз Еуропалық Ор та лық банкке өтті. Экономикалық жəне қаржы саясаты əр ұлттың өз жа уап керші лі гін де қала береді, бірақ ортақ мүдде міндетті түрде ескерілуі қажет; бюджет тің шектен тыс дефициті туған жағдайда, сол елге қарсы санкциялар қолданылуы мүмкін.

EUROPÄISCHE WIRTSCHAFTS – UND WÄHRUNGSUNION,

EWWU – Grundlage für die EWWU, die in drei Stufen verwirklicht wurde, bildet der EU-Vertrag (1993). Am 01. Januar 2001 trat der Euro im Zahlungsverkehr an die Stelle der nationalen Währungen der 12 Teilnehmerstaaten. Die Verantwortlichkeit für die Geldpolitik in der Europäischen Währungsunion wurde von den nationalen Zentralbanken der teilnehmenden EU-Staaten auf die unabhängige Europäische Zentralbank übertragen, die zusammen mit den unabhängigen nationalen Zentralbanken das Europäische System der Zentralbanken bildet. Die Wirtschafts – und Finanzpolitik bleiben grundsätzlich in nationaler Verantwortung, müssen aber gemeinsame Interessen beachten; bei übermäßigen Haushaltsdefi ziten drohen Sanktionen.

ЕУРОПА ПАРЛАМЕНТІ (ЕП) – бұл орган (1952) заң шығару, бюджет көлемін белгілеу, халықаралық келісімшарттарды демократиялық тұр ғыдан тексеру жəне бекіту сияқты сұрақтармен шұғылданады. ЕП заң шыға ру шы лар кеңесімен біріге отырып, Еуропа кеңесінің бір жəне бір не ше жыл дық бюджетін белгілейді, сондай-ақ комиссияның (ЕК) оны орындау жоспарын бекітеді. ЕП ЕК ұсынған Комиссия президентін сайлап, комиссияны коллегиалдық орган ретінде бекітуге келісімін беруге тиіс. ЕП сенбестік білдіре отырып, комиссияны коллегиалдық орган ретінде та рату ға мəжбүрлей алады (берілген дауыстың үштен екі бөлігі немесе ЕП депутаттарының көпшілік қолдауымен). ЕП-ның 24 комитеті бар, ең маңыз ды сы адам құқығы, қауіпсіздік жəне қорғаныс топтары бар Сыртқы істер комитеті жəне басқалар.

EUROPÄISCHES PARLAMENT (EP), Befugnisse des EP (1952) bei Gesetzgebung, Haushalt, demokratischer Kontrolle und Genehmigung internationaler Abkommen. Das EP übt gemeinsam mit dem Rat Gesetzgeber die Haushaltsbefugnisse aus, legt den jährlichen ER-Haushaltsplan und mehrjährigen Finanzrahmen fest, sowie entlastet die Kommission für die Ausführung des Haushaltsplans. Das EP wählt den vom ER nominierten Kommissionspräsidenten und muss der Ernennung der Kommission Kollegialorgan zustimmen. Es hat Recht, die Kommission als Kollegium durch ein Misstrauensvotum zum Rücktritt zu zwingen (mit der Mehrheit von zwei Dritteln der abgegebenen Stimmen und der Mehrheit der EP-Abgeordneten). Ausschüsse: 24; Auswärtige Angelegenheiten (Unterausschüsse: Menschenrechte; Sicherheit; und Verteidigung); u.a.

ЕУРОПАЛЫҚ ЭКОНОМИКАЛЫҚ КЕҢІСТІК – 1994-шіжылдың

1-ші қаңтарында күшіне енді. Мүшелері: Еуропа Одағына мүше 15 ел мен Еуропа Еркін Сауда Ассоциациясына (Қауымдастығына) мүше Исландия, Лихтенштейн жəне Норвегия мемлекеттері. Мақсаттары: тауарлар, адамдар мен қызмет көрсету, сондай-ақ капиталдың еркін айналысы, ЕО көлеміндегі еркін бəсеке құқығы.

EUROPÄISCHER WIRTSCHAFTSRAUM, EWR – trat am 01.01.1994 in Kraft. Mitglieder sind die 15 Mitgliedstaaten der Europäischen Union sowie EFTA-Staaten Island, Liechtenstein und Norwegen. Ziele: Freier Verkehr von Waren, Personen, Dienstleistungen und Kapital sowie das EUWettbewerbsrecht.

ЕУРОПА ОДАҒЫНЫҢ КЕҢЕЮІ – ЕО-ның құрамына кіргісі келген, оның негізгі құндылықтарын құрметтейтін жəне қолдайтын Еу ро па да ғы əрбір мемлекет ЕО-мүшелік туралы арыз бере алады. Қазір Ис лан дия ның (2010 ж. 27 шілдеден бері), Хорватияның (2011 ж. 30 маусымнан бері), Ма ке до ния ның (2009 ж. 14 қазаннан бері), ЧерногорияменТүркияның

3637

(2005 ж. 4 қазаннан бері) ЕО-ға мүшелігі қарастырылуда. Албания, Босния, Косово жəне Сербия сияқты қалған төрт батыс Балкан мем ле кет те рі де ЕО-ға енуі мүмкін елдердің қатарында.

ERWEITERUNG DER EUROPÄISCHEN UNION (EU-Erweiterung): Jeder Europäische Staat, der die Werte, auf die sich die EU gründet, achtet und fördert, kann einen Antrag auf EU-Mitgliedschaft stellen. EU-Beitrittskandidaten sind derzeit Island (Beitrittsverhandlungen am 27.7.2010 eröffnet), Kroatien (30.6.2011), Mazedonien (14.10.2009), Montenegro und die Türkei (4.10.2005). Die vier übrigen Staaten des westlichen Balkans – Albanien, Bosnien und Herzegowina, Kosovo und Serbien – sind potenzielle EU-Beitrittskandidaten.

ЕУРОПА ОДАҒЫ КЕҢЕСІ, ЕОК – ЕО Министрлерінің Кеңесі деп те аталады. 1967-ші жылғы 1-ші шілдеде қабылданған Бірігу шарты деп аталатын шарттың негізінде құрылды. 1993-ші жылы ЕО туралы шарт күші не енгеннен бастап ЕО Кеңесі деп аталады. Кеңестің шешім қа был дау жəне заң шығару құқығы бар. Сонымен бірге бұл орган мүше елдер үкімет те рі нің өкілдері өз мүдделерін білдіре алатын орган болып табылады. ЕО Кеңесі мүше елдердің экономикалық саясатын үйлестіріп, Одақ тың бірыңғай, біркелкі жəне пəрменді қимылдары үшін жауап береді.

RAT DER EUROPÄISCHEN UNION – auch EU-Ministerrat genannt. Gründung: Mit Inkrafttreten des sogenannten Fusionsvertrags am 01.07.1967, seit Inkrafttreten des EU-Vertrags 1993: Rat der EU. Aufgaben: der Rat besitzt Entscheidungs – und Rechtsetzungsbefugnis. Zugleich ist er das Organ, in dem die Vertreter der Regierungen der Mitgliedstaaten ihre Interessen geltend machen können. Der Rat der EU sorgt für die Abstimmung der Wirtschaftspolitiken der Mitgliedstaaten und trägt für ein einheitliches, kohärentes und wirksames Vorgehen der Union Sorge.

Ж

ЖАДНАМА ЖАЗБА – ауызша жасаған мəселені нықтау үшін жеке əң гіме кезінде тапсырылатын дипломатиялық хат-хабар құжатының бір түрі. Əдет те ол тапсырушының аты мен кімге жазылғаны көрсетілмей, ел таңба сы жоқ параққа, қаратпа сөзсіз, мəтіннің астына орны мен күні ғана көр се ті ліп, бірақ шығу саны көрсетілмей, мөр басылмай жəне мекеменің мекенжайы көрсетілмей жасалады. Мəтіннің басында Жаднама жазба деп көр се ті ле ді. Жаднама жазбаның мақсаты ауызша жасалған мəлімдеменің ма ғы на сын күшейту жəне қате түсінік тууына мүмкіндік бермеу болып табылады.

DENKSCHRIFT, die – eine der Formen des diplomatischen Schriftwechsels, die während des Gesprächs zur Bekräftigung der mündlichen Erklärung persönlich überreicht wird. Sie wird in der Regel unpersönlich zusammengestellt, enthält keine Anrede und Komplimente, wird auf einem Blatt ohne Wappen, aber mit Angabe des Datums und des Ortes der Übergabe gedruckt; es werden keine Ausgangsdaten und keine Anschrift angegeben.

Über dem Text wird «Denkschrift» angegeben. Das Ziel der Denkschrift ist, die Bedeutung des Gesagten zu unterstreichen oder ein Mißverständnis der mündlichen Erklärung zu vermeiden.

ЖАДЫҒАТ – дипломатиялық құжаттың бір түрі. Оның ерекшелігі бел гілі бір мəселені деректілік немесе заңдылық жағынан дəйекті түрде то лық баяндайды. Жадығат дипломатиялық нотаға қосымша ретінде де бе рі луі мүмкін.

MEMORANDUM, das (lat. memorandum – Denkschrift) – Art des diplomatischen Dokuments. Die Besonderheit des Memorandums besteht darin, daß es eine ausführliche Beschreibung der faktischen oder rechtlichen Seite einer Frage enthält. Es kann als Anlage zur diplomatischen Note beigefügt werden.

ЖАЛДАМАЛЫЛАР – заңды үкіметті құлатып, елдің ішкі жағдайын шие ле ніс ті ру ге бағытталған қимылдарда белгілі бір топтар мен мем лекет тер дің қаржы беріп пайдаланылатын адамдары. Жалдамалыларды пайдалану жəне жалдану халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке қатер төндіреді.

SÖLDNER Pl. – Personen, die durch bestimmte Kreise und Staaten für den Einsatz bei Operationen fi nanziert werden, die auf den Sturz der bestehenden Regierung oder auf die Destabilisierung der Situation im Land gerichtet sind. Finanzierung der Söldner stellt eine große Gefahr für Weltfrieden und -sicherheit dar.

ЖАҢАРТПАЛЫ ЭНЕРГИЯ / ҚУАТ КӨЗДЕРІ – Жаңартпалы энергия / қуат көздеріне жататындар: жаңа биомассалар, биоматериалдар мен кі шігі рім су электр стансылары, жел қуаты, күн энергиясы, жер асты жылуы, теңіз суының тасқын күштері, яғни жер астынан өндірілетін табиғи қуат көздерімен салыстырғанда қайталай пайдалануға болатын қуат көз де рі. 2050 жылға дейін олардың ғаламды электр энергиясымен қам та ма сыз етудегі үлесі 77 пайызға дейін өсуі мүмкін.

ERNEUERBARE ENERGIEN: zu «neuen Erneuerbaren» geheueren: moderne Biomassenutzung, Biokraftstoffe, kleine Wasserkraft, Windenergie, Solarenergie, Erdwärme, Gezeitenenergie, die im Unterschied zu fossilen wiederholt verwendet werden können. Ihr Anteil könnte bereits bis zum Jahr 2050 an der globalen Energieversorgung auf 77% ansteigen.

ЖАППАЙ ҚЫРУ ҚАРУЛАРЫ – қирату жəне зақым келтіру күші жай қарулардан көп есе асып түсетін соғыс жүргізу құралдары.

MASSENVERNICHTUNGSWAFFEN, Pl. – Mittel der Kriegsführung, die nach ihrer Zerstörungs – und Vernichtungskraft konventionelle Waffen mehrfach übertreffen.

ЖАРИЯЛАУ – халықаралық шартты ел ішінде, əдетте баспасөз құ рал дары арқылы жұртшылыққа жеткізу.

3839

PROMULGATION, die (lat. promulgatio – öffentliche Bekanntgabe) – Verkündung eines völkerrechtlichen Vertrags innerhalb des Landes, in der Regel durch Veröffentlichung.

ЖАСЫРЫН ШАРТТАР – үкіметтер арасында өз халқынан жасырын жа сал ған жəне жарияланбаған шарттар.

GEHEIMVERTRÄGE Pl. – Verträge, die durch die Regierungen heimlich von ihren Völkern abgeschlossen und nicht veröffentlicht waren.

ЖАЙ ҚАРУ-ЖАРАҚ ПЕН ҚАРУЛЫ КҮШТЕРДІ ШЕКТЕУ ЖƏНЕ

ҚЫСҚАРТУ – жанталаса қарулануды шектеу жəне қысқарту, қа ру сыз дану жəне бейбітшілік үшін күрестің маңызды бір бағыты. Ол мем ле кет тің қарулы күштерін өсірмеуден бастап, жалпылай жəне толық қа ру сыз да ну ға дейінгі əртүрлі шараларды қамтиды.

EINSCHRÄNKUNG UND REDUZIERUNG KONVENTIONELLER WAFFEN UND DER STREITKRÄFTE – eine wichtige Richtung im

Kampf für die Zügelung und Einstellung des Wettrüstens, für die Abrüstung und den Frieden. Sie umfasst verschiedene Maßnahmen: von der Reduzierung der Streitkräfte und Waffen der Staaten bis zur allgemeinen und vollständigen Abrüstung.

ЖЕДЕЛ ОРНАЛАСТЫРУ КҮШТЕРІ – жер шарының «аса мазасыз» аймақтарында қолдану үшін ұйымдастырылған, аса тез қимылдайтын арнайы əскери күштер.

SCHNELLEINSATZ-, SCHNELLEINGREIFTRUPPEN Pl. – hochmobile Sondereinheiten für den Einsatz in den unruhigen Regionen der Erde.

ЖЕКЕ-ДАРА БЕЙБІТШІЛІК – соғыс жағдайындағы мемлекетпен оған қарсы бірлесім немесе одақтың бір немесе бірнеше мүшелерінің басқа бірлесім немесе одақ мүшелерінің қатысуынсыз, олардан жасырын əрі олардың келісімінсіз жаулас мемлекетпен бейбітшілік немесе бітімге келу туралы шарт.

SEPARATFRIEDEN, der; SONDERFRIEDEN, der (dän. separatus – gesondert) – geheimer Friedensvertrag oder Waffenstillstand mit feindlichem Staat durch ein oder einige Koalitionsmitglieder oder Alliierten ohne Teilnahme und Abstimmung mit anderen Koalitionsmitgliedern oder Alliierten, die im Kriegszustand mit diesem Staat stehen.

ЖЕКЕЛЕНУ – бір аймақтың өзі құрамында тұрған мемлекеттік құ рылым нан дербестеніп, жеке шығуға ұмтылысы.

SEPARATISMUS (lat. separatus – getrennt) – das Bestreben nach Abspaltung eines Gebietes aus einem bestehenden Staatsverband.

ЖЕНТЕЛЬМЕНДІК (ЖІГІТТІК) КЕЛІСІМ (ағыл. gentlemans agreement) – халықаралық жұмыс үрдісінде қабылданған ауызша келісімді білді ре тін ұғым.

GENTLEMAN`S AGREEMENT (engl. gentlemans agreement) – die

Bezeichnung eines mündlich abgeschlossenen Vertrages, der in der internationalen Praxis üblich ist.

ЖЕҢІЛДІКТЕР – бір мемлекеттің екінші бір мемлекетке немесе мемлекеттер тобына сауда-саттық жəне экономикалық байланыстарда кеден дік баж салықтарын немесе тапсырыстарды орналастыруда, капитал нарығына енуде тиімді шарттар жасай отырып беретін арнайы ар тық шылық тары мен жеңілдіктері.

PRÄFERENZ, die (lat. praeferentia – Vorzug, Vorrang, Bevorzugung) – besondere Begünstigungen im handelswirtschaftlichen Bereich, die durch einen Staat einem anderen Staat oder einer Staatengruppe in Form von Zollerleichterungen oder durch Schaffung günstiger Bedingungen für Auftragsunterbringung, Zugang zum Kapitalmarkt gewährleistet werden.

З

ЗАҢ ҚҰЗЫРЕТІ – мемлeкет органдарының фактілерге құқықтық баға беру, санкциялар белгілеу, заңдық дауларды жəне қандай да болса құ қықтық сұрақтарды шешу өкілеттігі.

JURISDIKTION, die; GERICHTSBARKEIT, die (lat. jurisdictio – Gerichtsverfahren, Prozeßordnung) – Vollmachten der Staatsorgane, den Tatsachen rechtliche Einschätzung zu geben, Sanktionen einzuführen, juristische Streitigkeiten beizulegen und bestimmte Rechtsfragen zu lösen.

ЗАҢСЫЗ ҚОСЫП АЛУ – басқа бір мемлекеттің жерін заңсыз түрде қосып алу.

ANNEXION, die (lat. annexus – anfügen) gesetzwidriger Anschluss des Territoriums eines fremden Staates durch einen anderen Staat.

ЗОРЛЫҚ ЕҢБЕК ҮШІН ҚАРЫМТА ҚОР – екінші дүниежүзілік соғыс кезінде рейхсвер жаулап алған аймақтардан Германияға əкелініп, зорлық пен істеткен еңбегі үшін сол адамдарға өтемдерді 2001-ші жылдың шіл де сін дe құрылған Федералдық «Еске алу, жауапкершілік, болашақ» қо ры ның есебінен төлеу туралы 2001-ші жылдың 30-шы мамыры күні Бундестаг қабылдаған шешім. 2001-ші жылдың 10-шы тамызына дейін ен ші лес кəсіпорындарды қоса есептегенде аталмыш қорға барлығы 6485 кə сіп орын қатысты. Қордың үкімет бөлген 5 миллиард неміс маркасын қоса есептегенде 10 миллиард неміс марка қаржысы болды (шамамен 5 миллиард евро).

ENTSCHÄDIGUNGSFONDS FÜR ZWANGSARBEITER – Beschluss

4041

des Bundestages vom 30.05.2001, aus dem Fonds der im Juli 2000 gegründeten Bundesstiftung «Erinnerung, Verantwortung, Zukunft» Entschädigungen an ehemalige Zwangsarbeiter aus durch die Wehrmacht besetzten Gebieten während des 2.Weltkriegs auszuzahlen. Bis zum 10.08.2001 beteiligten sich insgesamt 6485 Unternehmen inklusive Tochtergesellschaften mit Einzahlungen in den Fonds, der mit dem Staatsanteil von 5 Mrd. DM über Mittel in Höhe von 10 Mrd. DM verfügt (etwa 5 Mrd. Euro).

ЗҰЛМАТ – қандай да болса бір ұлттық, ұлыстық, нəсілдік немесе діни топтарды тұтастай немесе олардың бір бөлігін құртуға бағытталған ісəрекет.

GENOZID, der (griech. genos – Geschlecht, Stamm, caerdre – töten) – Völkermord, Handlungen, die auf teilweise oder vollständige Vernichtung einer Nation, einer ethnischen Gruppe, einer Rasse oder Religion gerichtet sind.

И

ИММИГРАНТТАР – бір мемлекеттің тұрақты немесе ұзақ мерзімге табыс табу мақсатымен немесе саяси не діни себептердің салдарынан екінші мемлекет аумағына қоныс тепкен адамдар.

IMMIGRANTEN, AUSSIEDLER, EINWANDERER, ZUWANDE-

RER, Pl. – Bürger eines Staates, die auf der Suche nach Arbeit sowie aus politischen oder religiösen Gründen zur ständigen Niederlassung oder für längere Zeit in einen anderen Staat gekommen sind.

ИМПИЧМЕНТ (ағыл. Impeachment – сенімсіздік білдіру, кінəлау) – лауазымды адамдарды сатқындық, парақорлық не басқа да ауыр қылмысқа не теріс қылыққа байланысты парламент төрелігіне салу рəсімі. Импичмент туралы шешім жай көпшілік дауыспен қабылданады. IMPEACHMENT, das (Engl. Impeachment – Mißtrauen, Anschuldigung) – Antrag einer parlamentarischen Körperschaft auf Amtsenthebung oder Bestrafung einer zivilen Amtsperson wegen des Verrats, der Bestechlichkeit oder eines anderen schweren Verbrechens oder eines Vergehens. Die Entscheidung über das Impeachment wird mit einer einfachen Stimmenmehrheit getroffen.

ИНВЕСТИЦИЯЛАР, тікелей, шетелдік – жылжымайтын мүлік сатып алу, сауда-саттықтан өз үлесін алу, шетелдік бөлімшелерін, жеке кə сіпорын дар мен еншілес кəсіпорындар ашу, сондай-ақ таза инвестициялар құю арқылы шетелге капитал орналастыру.

INVESTITIONEN, direkt ausländische: Kapitalanlagen im Ausland durch Erwerb von direkten Eigentumsrechten am Immobilien, Auslandsniederlassungen, Geschäftsanteilen, Unternehmen und Tochterunternehmen sowie Reinvestitionen aus Direktinvestitionen.

ИНТЕГРАЦИЯ (лат. integratio – қалпына келтіру, толықтыру) – жалпы мағынада «əртүрлі бөліктерінен біртұтастықты құрастыру» деген ұғымды білдіреді.

INTEGRATION, die (lat. integratio – Wiederherstellung eines Ganzen) – bedeutet im weitesten Sinne «Herstellung einer Einheit aus verschiedenen Elementen».

ИНТЕРВЕНЦИЯ (лат. interventio – кірісу, араласу) – бір не бірнеше мемле кет тің басқыншылық мақсатымен немесе басқа да нысанда басқа елдің ішкі істеріне қарулы күш қолдана отырып қол сұғуы.

INTERVENTION, die (lat. interventio – Einmischung) – eine der Formen der Gewaltanwendung, Einmischung eines Landes oder mehrerer Staaten mit militärischer Gewalt oder in einer anderen Form in die inneren Angelegenheiten eines souveränen Staates.

ИНТЕРНУНЦИЙ – мемлекет басшылары жанында тіркелген Ва ти канның дипломаты, сыныбы бойынша Нунцийден кейін, уəкілмен тең тұрады.

INTERNUNTIUS, der – diplomatischer Vertreter von Vatikan, der beim Staatschef akkreditiert ist, dem Rang nach entspricht dem Gesandten und steht nach dem Nuntius.

ИНФЛЯЦИЯ / ҚҰНСЫЗДАНУ МӨЛШЕРІ – елдегі бағаның өсу жылдамдығын білдіретін өлшем, əдетте белгілі бір мерзім ішінде (1/5/10 жылға) беріледі.

INFLATIONSRATE: Messzahl für die Geschwindigkeit der Preissteigerung. Sie wird für einen defi nierten Zeitraum (in der Regel 1 Jahr / 5 Jahre / 10 Jahre) berechnet.

ИСЛАМ КОНФЕРЕНЦИЯСЫ ҰЙЫМЫ (ағыл. Organization of the

Islamic Conference) – ИКҰ, халықаралық үкіметаралық ұйым, мақ сат тары: ұйымға мүше елдердің мұсылмандарының бірлестігін қолдау, олардың өзара ынтымақтастығын нығайту, бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау үшін тиісті шараларды іске асыру, Палестина араб халқының құ қықта ры мен өз жерін азат етуге ұмтылысын қолдау.

ORGANISATION DER ISLAMISCHEN KONFERENZ (Engl. Organization of the Islamic Conference) – OIK, eine internationale Regierungsorganisation, Ziele: Förderung der muslemischen Solidarität zwischen den Mitgliedstaaten, Ausweitung der Zusammenarbeit zwischen ihnen, Gewährleistung des Friedens und der Sicherheit, Unterstützung des Kampfes des palästinensischen Volkes für die Wiederherstellung seiner Rechte und Befreiung seiner besetzten Gebiete.

К

КАЗУС БЕЛЛИ (лат. casus belli – соғыс бастауға сылтау) – мемлекеттер арасында соғыс тууына соқтыратын тікелей ресми себеп. CASUS BELLI, der (lat. casus belli – Kriegsfall) – unmittelbarer formeller Anlass zum Kriegsausbruch zwischen Staaten.

КАЗУС ФЕДЕРИС (лат. casus foederis)– халықаралық шарттарда бел гілен ген кейбір қимылдарды істеуге мəжбүр ететін жағдай, мысалы: одақтас та рын қорғау мақсатында соғысқа кірісу.

4243

CASUS FOEDERIS, der (lat. casus foederis) – Umstand, der einen Staat verpfl ichtet, gemäß dem völkerrechtlichen Vertrag bestimmte Maßnahmen zu ergreifen, z.B. in den Krieg zu treten, den die andere Seite führt, um dem Verbündeten Hilfe zu gewähren.

КАПИТУЛЯЦИЯ (лат. capitulare – кейбір жағдайлар туралы келісімге келу) – қарсыластың қарулы күштерінің қарсыласуды тоқтатып, берілуі. Тізе бүккен кезде қарсыластың əскери мүлкі жеңген жаққа өтеді. Жеңілген жақтың қарулы күштері əдетте қарусызданып, тұтқынға беріледі.

KAPITULATION, die (lat. capitulare – sich in bestimmten Punkten vereinbaren) – Verzicht auf den Widerstand und sich den gegnerischen Streitkräften unterwerfen. Bei der Kapitulation werden militärische Ausrüstungen dem Sieger übergeben. Die Streitkräfte des Besiegten werden entwaffnet und geben sich in der Regel gefangen.

КАРТ-БЛАНШ (фр. carte blanche) – мəтінін өз қалауы бойынша толтыру үшін басқа адамға қолы қойылып берілетін таза парақ. Астыртын ма ғы насы шексіз өкілеттік, толық іс-əрекет еркіндігі дегенді білдіреді.

CARTE BLANCHE, die (Fr. carte blanche) – unbeschränkte Vollmacht; ein sauberes Formular, das durch eine Person unterschrieben ist und der anderen Person das Recht gibt, den Text nach seinem Willen einzutragen. In übertragener Bedeutung heißt es: uneingeschränkte Vollmacht, absolute Freiheit beim Handeln.

КЕДЕНДІК АРТЫҚШЫЛЫҚТАР – шетелдік дипломатиялық өкіл діктер ге, консулдық мекемелерге, халықаралық үкіметаралық ұйымдарға, со лар дың жанындағы шетелдік мемлекеттердің өкілдеріне жəне мем лекет тік шекара арқылы өтетін адамдардың белгілі бір топтарына кедендік тексеріс кезінде берілетін жеңілдіктер.

ZOLLPRIVILEGIEN, Pl. – Begünstigungen bei Zollformalitäten, die den ausländischen diplomatischen Vertretungen, Konsularabteilungen, internationalen Regierungsorganisationen und Vertretern ausländischer Staaten sowie einer Kategorie von Personen beim Grenzübergang gewährt werden.

КЕДЕНДІК ТЕКСЕРІС – заңды жəне жеке тұлғалардың кедендік заң дар мен ережелерді сақтауларын бақылауға бағытталған, жүктерді, мү лік терді, валютаны не валюталық құндылықтарды елге əкелу мен сырт қа шыға руын, сондай-ақ транзитпен ел арқылы өткізуін реттейтін мем ле кет тің ке ден дік мекемелері іс-əрекеттерінің жинағы.

ZOLLKONTROLLE, die – Gesamtheit aller durch die Zollbehörden vorzunehmenden Handlungen, die auf die Einhaltung der Zollgesetze des Landes durch juristische und physische Peronen gerichtet sind und die Ein-, Aus – und Durchfuhrverfahren der Güter sowie anderer Gegenstände, Währungen und Wertsachen regeln.

КЕДЕН ОДАҒЫ – бұл ұғым бірнеше елдің экономикасының кірігуі мен интеграциясының бір түрін, яғни ортақ кедендік аймақ құрған мем лекет тер дің бірігуін білдіреді. Кеден Одағы Еркін сауда аймағын (ішкі кеден дік бақылау мен басқа да сауданы шектеу шараларынан босату, яғни мүше елдер бір елден екіші елге тауарлар енгізгенде кедендік жарна төле мей ді) құрып, екінші жағынан оған мүше емес үшінші елдерден келген тауарларға ортақ кедендік тариф енгізуді іске асырады. 2010 жылдың 1-қаңтарынан бастап Ресей, Беларусь жəне Қазақстан импорт қа ортақ тариф пен тарифтік емес сауда-саттық ережелерін енгізді. Кеден Одағын дамытудағы келесі қадам мүше мемлекеттердің өзара ішкі шекарасында кедендік бақылауды алып тастау болмақ; оның орнына Кеден Одағының сыртқы шекарасындағы тексеріс күшейтіледі.

ZOLLUNION: als solche bezeichnet man eine Form der wirtschaftlichen Integration. Dabei handelt es sich um einen Zusammenschluss von Staaten, die ein gemeinsames Zollgebiet bilden. Eine Zollunion besteht zum einen aus einer Freihandelszone (d. h. Abschaffung von Binnenzöllen und anderen Handelsbeschränkungen). Dadurch müssen Waren bei einem Verbringen von einem Mitgliedstaat in den anderen nicht mehr verzollt werden. Zum anderen zeichnet sich eine Zollunion durch einen gemeinsamen Außenzolltarif der Mitgliedstaaten gegenüber Drittländern aus.

Seit 1. Januar 2010 gelten für Russland, Belarus und Kasachstan einheitliche Importzölle und nichttarifäre Handelsbestimmungen. Bei einer weiteren Etappe des Aufbaus der Zollunion wird die Zollkontrolle an den inneren Grenzen der Mitgliedsländer abgeschafft; kontrolliert wird nur mehr an der äußeren Grenzen der Zollunion.

КЕЗЕКТІК – халықаралық шарттарда тиісті қол қоюшы елдің не қол қою шы өкілетті адамның атын, мөрін, сонымен қатар шарт мəтінінің өзін əр елдің тіліндегі данада бірінші орынға қою тəртібі.

ALTERNAT, das (lat. alterius – Abwechslung) Regel, daß bei der Unterzeichnung völkerrechtlicher Verträge die Benennung der Seite, die Unterschrift des Bevollmächtigten, der Siegel sowie selbst der Vertragstext in der Amtssprache jeder Vertragsseite als erste genannt und unterschrieben werden.

КЕЛІМСЕКТЕР – бір мемлекеттің тұрақты немесе ұзақ мерзімге табыс табу мақсатымен немесе саяси не діни себептердің салдарынан екінші мемлекет аумағына қоныс тепкен адамдар.

IMMIGRANTEN, AUSSIEDLER, EINWANDERER, ZUWANDE-

RER, Pl. – Bürger eines Staates, die auf der Suche nach Arbeit sowie aus politischen oder religiösen Gründen zur ständigen Niederlassung oder für längere Zeit in einen anderen Staat gekommen sind.

4445

КЕЛІСІМ, КЕЛІСІМШАРТ – өзара жəне коллективтік қауіпсіздікті, өзара көмек пен шабуыл жасаспауды жəне басқа да сұрақтарды, сондай-ақ мемлекеттер ынтымақтастығының нақты салалары үшін маңызы үл кен қа ғи да лар мен қалыптарын реттейтін �